1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Gedownload van
YTS.MX

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Officiële YIFY-filmsite:
YTS.MX

3
00:03:36,000 --> 00:03:39,360
Leonardo groeide op buiten Florence, op het platteland,

4
00:03:39,440 --> 00:03:41,840
in een klein dorpje, Vinci.

5
00:03:41,920 --> 00:03:45,200
Zijn moeder was een boerin. Hijzelf was onwettig.

6
00:03:45,280 --> 00:03:48,120
Maar zijn vader was een zeer respectabele notaris

7
00:03:48,200 --> 00:03:51,440
die trouwde en een legitiem gezin had

8
00:03:51,520 --> 00:03:55,000
waarin Leonardo tot op zekere hoogte werd opgenomen.

9
00:03:55,079 --> 00:03:58,040
Er was dus geen sprake van dat hij verstoten werd.

10
00:03:58,120 --> 00:04:00,400
En zijn carrière werd ondersteund,

11
00:04:00,480 --> 00:04:05,440
ook al zou het niet noodzakelijkerwijs een herhaling van de carrière van zijn vader zijn.

12
00:04:05,520 --> 00:04:09,240
En wat we vrij vaak hebben gezien in de geschiedenis van de Italiaanse Renaissance

13
00:04:09,320 --> 00:04:11,920
zijn dat onwettige zonen

14
00:04:12,040 --> 00:04:16,279
hebben een soort ambitie die hen op de voorgrond brengt.

15
00:04:18,240 --> 00:04:20,600
Renaissance-Italië is heel bijzonder.

16
00:04:20,680 --> 00:04:25,880
Er is een intellectuele drijvende kracht omdat, meer dan enig ander land,

17
00:04:26,000 --> 00:04:29,240
ze voelden het gewicht of de traditie van de klassieke oudheid.

18
00:04:29,320 --> 00:04:32,680
Rome was om hen heen en jij combineerde dat

19
00:04:32,760 --> 00:04:37,000
met vroeg-kapitalistische economieën, op kleine schaal, maar zeer dynamisch.

20
00:04:38,159 --> 00:04:41,480
Je had de stadstaten, zoals Venetië, enzovoort, die grote kunstenaars hadden,

21
00:04:41,560 --> 00:04:44,200
maar Florence was buitengewoon.

22
00:04:44,280 --> 00:04:48,600
Aan het begin van de 16e eeuw had je deze verbazingwekkende bloei

23
00:04:48,680 --> 00:04:50,560
van Brunelleschi, de architect,

24
00:04:50,640 --> 00:04:52,240
Donatello, de beeldhouwer,

25
00:04:52,320 --> 00:04:54,760
Masaccio, de schilder, en tal van anderen.

26
00:04:55,920 --> 00:04:59,200
Kunst werd in Florence een intellectuele bezigheid.

27
00:05:01,240 --> 00:05:03,600
Florence was een intens handelsstad.

28
00:05:03,680 --> 00:05:05,680
Het was een stad van transacties.

29
00:05:05,760 --> 00:05:10,640
En zelfs de grote Medici hadden bankbelangen die zich over heel Europa verspreidden.

30
00:05:11,440 --> 00:05:18,040
Maar ze wilden ook laten zien dat ze cultureel verfijnd waren

31
00:05:18,120 --> 00:05:21,440
en dat ze hun rijkdom gebruikten

32
00:05:21,520 --> 00:05:23,160
ten behoeve van de stad,

33
00:05:23,240 --> 00:05:25,400
ten behoeve van hun eigen ziel,

34
00:05:25,480 --> 00:05:28,440
toen zij opdracht gaven tot religieuze kunstwerken.

35
00:05:29,200 --> 00:05:32,080
Dus wat je hebt is deze mooie smeltkroes

36
00:05:32,159 --> 00:05:36,360
van facties en families die met elkaar concurreren,

37
00:05:36,440 --> 00:05:40,159
en schilders die een van hen zouden kunnen dienen

38
00:05:40,240 --> 00:05:43,760
en die zelf ook over hun schouder keken

39
00:05:43,840 --> 00:05:46,840
altijd voor wat de nieuwste innovatie was.

40
00:05:50,000 --> 00:05:54,080
"Leonardo's vader nam op een dag enkele tekeningen van zijn zoon mee

41
00:05:54,159 --> 00:05:58,040
aan de kunstenaar Andrea del Verrocchio, die een goede vriend van hem was,

42
00:05:58,120 --> 00:06:00,400
en vroeg hem direct wat hij dacht.

43
00:06:01,360 --> 00:06:04,320
Andrea was verbaasd over wat hij zag

44
00:06:04,400 --> 00:06:07,640
en regelde dat Leonardo zijn werkplaats zou betreden."

45
00:06:08,880 --> 00:06:12,040
Giorgio Vasari, schilder en historicus.

46
00:07:35,720 --> 00:07:39,560
Dit zijn de Tobias en de Engel uit het atelier van Andrea del Verrocchio,

47
00:07:39,640 --> 00:07:42,840
een schilderij uit begin tot midden 1470.

48
00:07:44,159 --> 00:07:48,880
Het is een apocrief verhaal waarin de aartsengel Raphael naar de jonge Tobias komt

49
00:07:49,000 --> 00:07:51,440
en geeft hem de opdracht delen van de vis te nemen,

50
00:07:51,520 --> 00:07:53,640
de gal, en de lever, en het hart, geloof ik,

51
00:07:53,720 --> 00:07:56,800
als een remedie om de blindheid van zijn vader te genezen.

52
00:07:58,600 --> 00:08:01,800
Het roept een aantal zeer interessante vragen op over hoe workshops werken

53
00:08:01,880 --> 00:08:05,600
en inderdaad, hoe Leonardo functioneerde binnen de Verrocchio-werkplaats.

54
00:08:06,520 --> 00:08:09,160
Verrocchio was een van de vooraanstaande werkplaatsen.

55
00:08:09,240 --> 00:08:12,800
Veel zeer belangrijke schilders passeerden het Verrocchio-atelier

56
00:08:12,880 --> 00:08:15,040
in de jaren 1460 en '70.

57
00:08:16,000 --> 00:08:18,880
Ik denk dat dit een van de aantrekkelijke kanten is van het werken met Andrea del Verrocchio

58
00:08:19,000 --> 00:08:20,120
voor iemand als Leonardo

59
00:08:20,200 --> 00:08:23,480
was het feit dat dit, net als veel van deze Florentijnse workshops,

60
00:08:23,560 --> 00:08:26,440
een productiecentrum voor allerlei voorwerpen,

61
00:08:26,520 --> 00:08:28,480
zowel tweedimensionaal als driedimensionaal.

62
00:08:28,560 --> 00:08:32,720
Er werd getekend, er werd geschilderd, er werd gegoten, er werd gesneden.

63
00:08:32,799 --> 00:08:36,200
En natuurlijk de veelheid aan interesses die Leonardo aan de dag legde

64
00:08:36,280 --> 00:08:37,360
in zijn daaropvolgende carrière

65
00:08:37,440 --> 00:08:41,720
had zeker enige weerklank met wat er in de Verrocchio-studio gebeurde.

66
00:08:43,200 --> 00:08:46,240
Waar dit schilderij in het bijzonder bij betrokken is, denk ik,

67
00:08:46,320 --> 00:08:50,400
het heeft een aantal zeer interessante ideeën opgeleverd over samenwerking en delegatie,

68
00:08:50,480 --> 00:08:53,240
wat suggereert dat sommige details van deze foto

69
00:08:53,320 --> 00:08:56,840
zou door de jonge Leonardo als leerling kunnen zijn geweest.

70
00:08:57,720 --> 00:09:01,120
We weten dat hij een soort formele opleiding heeft gevolgd in de Verrocchio-werkplaats

71
00:09:01,200 --> 00:09:03,920
tussen 1469 en 1472.

72
00:09:04,800 --> 00:09:07,400
Er is gesuggereerd dat bepaalde elementen

73
00:09:07,480 --> 00:09:09,080
die natuurlijker worden waargenomen,

74
00:09:09,160 --> 00:09:10,480
realistischer waargenomen,

75
00:09:10,560 --> 00:09:13,640
een hogere mate van vaardigheid hebben in de uitvoering,

76
00:09:13,720 --> 00:09:15,800
zoals de beweging van de hond en de vacht,

77
00:09:15,880 --> 00:09:19,800
of de vis en de manier waarop hij zo overtuigend aan het touw hangt,

78
00:09:19,880 --> 00:09:23,040
zou kunnen worden toegeschreven aan de jonge Leonardo zelf.

79
00:09:24,120 --> 00:09:26,520
Het traditionele schildermedium in de Renaissance,

80
00:09:26,600 --> 00:09:28,800
zeker aan het begin van de 15e eeuw,

81
00:09:28,880 --> 00:09:32,320
was ei... ei gebruikt, gemengd met water en pigmenten,

82
00:09:32,400 --> 00:09:34,800
en op een fijne, gearceerde manier aangebracht.

83
00:09:37,160 --> 00:09:39,840
De introductie van olieverfschilderijen is iets dat is gebeurd

84
00:09:39,920 --> 00:09:42,480
tijdens het laatste deel van de 15e eeuw.

85
00:09:42,560 --> 00:09:47,040
Er waren voorbeelden van afbeeldingen uit Noord-Europa

86
00:09:47,120 --> 00:09:51,680
en ik denk dat het een enorme impact had op de manier waarop Italiaanse kunstenaars werkten,

87
00:09:51,760 --> 00:09:55,560
zowel een behoefte, of liever een interesse, om op deze manier te leren schilderen,

88
00:09:55,640 --> 00:09:59,000
maar het opende ook andere ideeën over wat je zou kunnen weergeven

89
00:09:59,080 --> 00:10:01,120
en welke effecten je zou kunnen maken.

90
00:10:01,200 --> 00:10:03,880
We kunnen bepaalde momenten aanwijzen.

91
00:10:04,000 --> 00:10:07,320
Bijvoorbeeld de komst van het altaarstuk van van der Goes Portinari

92
00:10:07,400 --> 00:10:08,880
in Florence vanuit Brugge

93
00:10:09,000 --> 00:10:12,480
was, denk ik, een openbaring voor de Florentijnse kunstenaars die in die tijd werkten.

94
00:10:14,360 --> 00:10:17,520
Bij Leonardo is dat olieverfschilderij zeker waar

95
00:10:17,600 --> 00:10:20,800
was een relatief nieuwe techniek die beschikbaar was.

96
00:10:20,880 --> 00:10:25,080
Het stelde hem zeker in staat dingen te onderzoeken en uit te beelden

97
00:10:27,320 --> 00:10:31,360
de optica van het gezichtsvermogen en de manier waarop dingen in en uit focus gaan,

98
00:10:31,440 --> 00:10:35,560
of de manier waarop schaduwen hun kleur verliezen bij weinig licht.

99
00:10:36,680 --> 00:10:41,200
Al deze dingen kunt u veel overtuigender bereiken met het oliemedium.

100
00:10:41,280 --> 00:10:42,880
Dat was zeker zijn interesse,

101
00:10:43,000 --> 00:10:45,240
en het ligt diep in de kern van veel dingen

102
00:10:45,320 --> 00:10:48,160
hij probeerde later in zijn carrière te doen en te schilderen.

103
00:10:53,440 --> 00:10:55,560
Leonardo vond dat schilderijen dat wel moesten kunnen

104
00:10:55,640 --> 00:10:57,480
om alles te laten zien wat zichtbaar was

105
00:10:57,560 --> 00:11:00,840
en alles wat onzichtbaar was in ons universum.

106
00:11:00,920 --> 00:11:05,280
Hij is met die manier van denken begonnen

107
00:11:05,360 --> 00:11:08,840
door heel, heel goed naar de wereld om hem heen te kijken.

108
00:11:09,520 --> 00:11:13,560
Een van zijn allereerste tekeningen toont bijvoorbeeld blijkbaar:

109
00:11:13,640 --> 00:11:16,000
uitzicht op de Arno-vallei.

110
00:11:16,080 --> 00:11:20,920
Het is gedateerd, het voelt als een constatering en toch zitten er aspecten aan

111
00:11:21,040 --> 00:11:26,400
waarvan ik denk dat de meesten van ons het er nu over eens zijn dat ze bijna onmogelijk zijn.

112
00:11:26,480 --> 00:11:29,640
Dus het punt van zijn landschappen,

113
00:11:29,720 --> 00:11:32,800
het punt van zijn observatie van de menselijke figuur,

114
00:11:32,880 --> 00:11:38,400
is dat hij altijd van het specifieke naar het ideale wil gaan

115
00:11:38,480 --> 00:11:42,320
en van het waargenomene naar het ingebeelde.

116
00:12:48,120 --> 00:12:52,120
Waarschijnlijk was zijn eerste onafhankelijke schilderij De aankondiging,

117
00:12:52,200 --> 00:12:54,800
dat is een lang, rechthoekig paneel,

118
00:12:54,880 --> 00:13:00,520
met als standaardonderwerp de engel en de Maagd Maria,

119
00:13:00,600 --> 00:13:03,680
maar er wordt enorm veel moeite in gestoken.

120
00:13:04,560 --> 00:13:09,200
Leonardo besteedt veel tijd aan het perspectief van het huis van de Maagd,

121
00:13:09,920 --> 00:13:12,360
en we weten uit wetenschappelijk onderzoek,

122
00:13:12,440 --> 00:13:14,200
de muren zijn aanvankelijk nogal verschillend

123
00:13:14,280 --> 00:13:16,280
met het raam op een andere plaats.

124
00:13:16,360 --> 00:13:18,720
Dus hij zegt: "Kijk, ik kan perspectief maken."

125
00:13:21,280 --> 00:13:24,800
De gordijnen zijn gemaakt met een lekenfiguur met linnen,

126
00:13:24,880 --> 00:13:27,840
die vervolgens in klei wordt gedrenkt en over de figuren wordt gedrapeerd,

127
00:13:27,920 --> 00:13:30,520
waardoor een zeer sculpturale indruk ontstaat.

128
00:13:32,160 --> 00:13:35,440
En bovenal zegt hij: "Kijk eens wat ik met de natuur kan doen."

129
00:13:35,920 --> 00:13:41,040
De bloementapijten in de omheinde tuin, die symbool staat voor de Maagd,

130
00:13:41,120 --> 00:13:43,840
zijn absoluut aan het worstelen met leven en vitaliteit.

131
00:13:44,880 --> 00:13:47,880
En dan is de engelenvleugel gebaseerd op een vogel.

132
00:13:48,640 --> 00:13:51,640
Je hebt deze observatie van de veren.

133
00:13:53,360 --> 00:13:56,560
De voorverkiezingen aan het einde van de vleugel zijn sterk verslechterd.

134
00:13:56,640 --> 00:13:59,880
Er is dus een nogal compenserende bruine vlek,

135
00:14:00,000 --> 00:14:01,360
maar je kijkt naar de rest van de vleugel,

136
00:14:01,440 --> 00:14:03,800
de secundaire veren, alle andere veren,

137
00:14:03,880 --> 00:14:06,600
zijn geschilderd met dit enorme observatievermogen.

138
00:14:06,680 --> 00:14:08,920
Dus deze jongeman zegt:

139
00:14:09,040 --> 00:14:13,520
"Kijk eens wat ik kan. Ik kan alle belangrijke dingen in de kunst beheersen."

140
00:14:15,360 --> 00:14:21,120
De aankondiging die Leonardo al heel vroeg in zijn carrière deed

141
00:14:21,200 --> 00:14:28,600
kan worden gezien als het hoogtepunt van zijn leertijd

142
00:14:28,680 --> 00:14:30,880
in de werkplaats van Verrocchio.

143
00:14:31,840 --> 00:14:36,480
We zijn blijven studeren en nieuwe onderzoeken doen.

144
00:14:36,560 --> 00:14:41,200
Niet alleen kijken naar het voltooide schilderij

145
00:14:41,280 --> 00:14:43,920
maar ook het begrijpen van alle fasen

146
00:14:44,040 --> 00:14:48,200
Leonardo ging door om tot de uiteindelijke compositie te komen.

147
00:14:48,280 --> 00:14:50,400
Kijkend naar de veranderingen die hij heeft aangebracht

148
00:14:50,480 --> 00:14:54,640
hij kwam duidelijk niet onmiddellijk aan

149
00:14:54,720 --> 00:14:58,000
tot een volledige en definitieve conclusie.

150
00:14:58,720 --> 00:15:02,000
Er is ongetwijfeld sprake van Leonardo

151
00:15:02,080 --> 00:15:04,600
een soort interne uitdaging.

152
00:15:05,280 --> 00:15:08,040
Het is dus niet zozeer een kwestie van willen

153
00:15:08,120 --> 00:15:13,320
om zich meteen te bewijzen als vernieuwend kunstenaar

154
00:15:13,400 --> 00:15:19,400
maar echt de behoefte om zichzelf uit te dagen

155
00:15:19,480 --> 00:15:21,680
en dus om vooruitgang te boeken.

156
00:15:22,520 --> 00:15:30,320
Je hebt het gevoel dat je nooit tevreden bent met wat je ook doet.

157
00:15:31,360 --> 00:15:34,320
Daarom is het meer een dialoog van Leonardo met zichzelf

158
00:15:34,400 --> 00:15:40,400
dan met de rest van de artistieke samenleving.

159
00:16:17,720 --> 00:16:19,840
"Verrocchio was een foto aan het maken

160
00:16:19,920 --> 00:16:22,920
waarin Sint-Jan Christus doopte,

161
00:16:23,040 --> 00:16:27,440
en Leonardo werkte aan een engel die enkele kledingstukken vasthield.

162
00:16:27,520 --> 00:16:31,080
Hoewel hij zo jong was, heeft hij het op zo'n manier bereikt

163
00:16:31,160 --> 00:16:34,360
dat het veel beter was dan Verrocchio's eigen cijfers

164
00:16:34,440 --> 00:16:37,400
die zich naast de engel van Leonardo bevonden.

165
00:16:38,320 --> 00:16:42,400
Dit was de reden waarom Andrea nooit meer kleuren wilde aanraken,

166
00:16:42,480 --> 00:16:47,800
ontsteld dat een jongeman schilderen beter begreep dan hij."

167
00:16:48,840 --> 00:16:50,840
Giorgio Vasari.

168
00:16:53,160 --> 00:16:56,880
"Hij is een arme leerling die zijn meester niet overtreft."

169
00:16:57,000 --> 00:16:58,320
Leonardo.

170
00:17:03,080 --> 00:17:10,839
Ik denk dat we Leonardo het duidelijkst in tegenstelling tot Verrocchio zien

171
00:17:10,920 --> 00:17:13,359
bij de doop van Christus in de Uffizi,

172
00:17:13,440 --> 00:17:18,400
waar een tamelijk orthodox landschap is

173
00:17:18,480 --> 00:17:21,280
is in opmerkelijke mate veranderd

174
00:17:21,359 --> 00:17:26,319
terwijl Leonardo's verbeelding letterlijk de vlakte overspoelt

175
00:17:26,400 --> 00:17:32,480
om water en beweging en licht in beeld te brengen

176
00:17:32,560 --> 00:17:35,760
dat anders misschien enigszins statisch zou zijn geweest.

177
00:17:37,080 --> 00:17:40,440
Wat Leonardo doet is zorgen voor eenheid,

178
00:17:40,520 --> 00:17:47,600
een verbindende factor die van een goed beeld een opmerkelijk beeld maakt.

179
00:17:58,200 --> 00:18:01,920
Over het algemeen, en dat zien we later zeker bij Raphael,

180
00:18:02,040 --> 00:18:04,720
de jonge kunstenaars krijgen vaak opdrachten

181
00:18:04,800 --> 00:18:06,560
om kleinere schilderijen te maken.

182
00:18:06,640 --> 00:18:08,600
De goedkopere, als het ware.

183
00:18:08,680 --> 00:18:11,280
Dat zijn Madonna's en portretten,

184
00:18:11,360 --> 00:18:14,920
en in het geval van Leonardo vooral portretten van vrouwen.

185
00:18:15,040 --> 00:18:17,480
Hij krijgt al het verhaal Madonna,

186
00:18:17,560 --> 00:18:19,560
wat een van zijn grote bijdragen was

187
00:18:19,640 --> 00:18:22,480
aan de hervorming van de schilderkunst "Madonna en kind".

188
00:18:22,560 --> 00:18:24,760
Dus hij is er al, op deze kleine foto's

189
00:18:24,840 --> 00:18:27,880
die over het algemeen conventionele onderwerpen zijn,

190
00:18:28,000 --> 00:18:30,520
hij strekt als het ware zijn vleugels al uit.

191
00:19:03,920 --> 00:19:06,800
"Leonardo maakte toen een foto van Onze Lieve Vrouw

192
00:19:06,880 --> 00:19:09,760
dat in het bezit was van paus Clemens VII,

193
00:19:09,840 --> 00:19:11,800
en die is zeer uitstekend.

194
00:19:13,400 --> 00:19:15,560
Wat er onder meer in stond,

195
00:19:15,640 --> 00:19:19,480
hij reproduceerde een karaf vol water met daarin wat bloemen.

196
00:19:20,440 --> 00:19:23,680
Naast de prachtige levensechtheid van de bloemen,

197
00:19:23,760 --> 00:19:26,720
hij had de dauwdruppels van het water erop nagebootst,

198
00:19:26,800 --> 00:19:30,680
zodat ze meer levend leken dan het leven zelf."

199
00:19:31,760 --> 00:19:33,520
Giorgio Vasari.

200
00:19:35,480 --> 00:19:39,080
"Kleine baby's zijn dun in al hun gewrichten,

201
00:19:39,160 --> 00:19:43,560
en de intervallen tussen de gewrichten zijn dik,

202
00:19:43,640 --> 00:19:49,520
en dit gebeurt omdat de huid boven de gewrichten geen vlees bevat

203
00:19:49,600 --> 00:19:52,400
anders dan die van de aard van pezen,

204
00:19:52,480 --> 00:19:57,840
terwijl er een sappige vlezigheid wordt gevonden tussen het ene gewricht en het andere."

205
00:19:59,240 --> 00:20:00,480
Leonardo.

206
00:21:02,200 --> 00:21:05,120
"De eerste bedoeling van de schilder

207
00:21:05,200 --> 00:21:09,320
is om een plat oppervlak een lichaam te laten weergeven

208
00:21:09,400 --> 00:21:13,440
alsof het gemodelleerd en gescheiden is van dit vlak,

209
00:21:13,520 --> 00:21:19,240
en hij die anderen in deze vaardigheid overtreft, verdient de meeste lof.

210
00:21:20,480 --> 00:21:25,680
Deze prestatie, waarmee de wetenschap van de schilderkunst wordt bekroond,

211
00:21:25,760 --> 00:21:29,640
ontstaat uit licht en schaduw."

212
00:21:30,800 --> 00:21:32,080
Leonardo.

213
00:21:34,200 --> 00:21:37,120
Ik denk dat als Leonardo vroeg was gestorven,

214
00:21:37,200 --> 00:21:42,160
we zouden deze kleine groep vroege foto's als heel vreemd beschouwen.

215
00:21:42,240 --> 00:21:45,760
Hij doet dingen die andere artiesten niet probeerden te doen,

216
00:21:45,840 --> 00:21:48,880
en ze zijn erg briljant, maar enigszins ongelijk.

217
00:21:49,000 --> 00:21:53,040
Als je naar Ginevra de' Benci kijkt, krijg je een buitengewoon beeld

218
00:21:53,120 --> 00:21:57,440
waarbij deze vrouw je heel direct aankijkt, wat heel gedurfd is.

219
00:21:57,520 --> 00:22:00,280
Normaal gesproken werden vrouwen in profiel afgebeeld.

220
00:22:00,360 --> 00:22:03,560
Dit was een kwestie van sociaal decorum.

221
00:22:04,880 --> 00:22:08,400
Haar vlees is geschilderd met buitengewoon subtiele modellering

222
00:22:08,480 --> 00:22:10,720
en hij heeft zijn hand in de verf gebruikt

223
00:22:10,800 --> 00:22:15,480
en in die glans van haar bovenaan, in de jeneverbesstruik,

224
00:22:15,560 --> 00:22:21,040
deze scherpe bladeren absoluut tegen de glans uitstekend,

225
00:22:21,120 --> 00:22:23,200
waardoor dit verbazingwekkende contrast ontstaat.

226
00:22:23,880 --> 00:22:26,640
Hij is immers onder meer opgeleid als beeldhouwer.

227
00:22:26,720 --> 00:22:28,880
maar hij zegt: "Dit is wat schilderen kan doen.

228
00:22:29,000 --> 00:22:31,480
Beeldhouwkunst kan al dit coloristische gedoe niet doen."

229
00:22:31,560 --> 00:22:34,680
Dan ga je dit geweldige, mistige landschap in.

230
00:22:34,760 --> 00:22:38,120
Je hebt bomen die naar de achtergrond verdwijnen

231
00:22:38,200 --> 00:22:42,280
en uiteraard kan beeldhouwkunst deze atmosferische effecten niet bewerkstelligen

232
00:22:42,360 --> 00:22:43,840
op heel die manier.

233
00:22:44,880 --> 00:22:47,120
Hij is erg geobsedeerd, later,

234
00:22:47,200 --> 00:22:51,440
door te zeggen dat schilderen de superieure kunst is boven alles, inclusief beeldhouwkunst

235
00:22:51,520 --> 00:22:54,720
en in zekere zin lijkt hij dit in de portretten te doen.

236
00:22:54,800 --> 00:22:57,560
Het is een vreemd portret;

237
00:22:57,640 --> 00:23:00,440
Heel wat Leonardo's kijken ons heel hard aan,

238
00:23:00,520 --> 00:23:02,160
wat altijd verontrustend is.

239
00:24:22,280 --> 00:24:25,720
De Madonna Benois is populair en zal altijd populair blijven

240
00:24:25,800 --> 00:24:28,520
omdat het je dit soort geluk brengt

241
00:24:28,600 --> 00:24:36,000
wat in principe niet aan de orde is in het verhaal van De Maagd en de Christus,

242
00:24:36,080 --> 00:24:39,320
omdat ze weet wat er met haar kind gaat gebeuren.

243
00:24:39,400 --> 00:24:43,440
En dit jonge meisje weet het niet, wat misschien filosofisch verkeerd is,

244
00:24:43,520 --> 00:24:45,400
omdat het een tragisch verhaal is.

245
00:24:45,480 --> 00:24:49,680
We moeten begrijpen dat het een tragedie is, omdat hij door ons heeft geleden.

246
00:24:53,640 --> 00:24:57,240
Het is vreugde, plezier en ze is gelukkig.

247
00:24:57,320 --> 00:24:59,840
Maar kunst heeft altijd enige uitleg nodig

248
00:24:59,920 --> 00:25:04,440
dus hier hebben we deze witte bloemen in het teken van een kruis.

249
00:25:04,520 --> 00:25:07,800
Het is voor iedereen die ernaar kijkt.

250
00:25:07,880 --> 00:25:10,520
Als je een Christen bent, zie je zoiets als een kruis,

251
00:25:10,600 --> 00:25:11,760
het moet iets betekenen.

252
00:25:11,840 --> 00:25:15,320
Dus als je het kruis ziet, en je ziet de moeder en het kind,

253
00:25:15,400 --> 00:25:19,160
je moet niet vergeten dat het kind aan het kruis zal worden gekruisigd.

254
00:25:20,840 --> 00:25:23,920
Bij Leonardo was hij in de eerste plaats altijd aan het experimenteren en experimenteren,

255
00:25:24,040 --> 00:25:29,480
maar hij ontwikkelde zich ook in de richting van de ontwikkeling van mysterie.

256
00:25:29,560 --> 00:25:33,440
Al deze schaduwen en al deze vreemde blikken en vreemde glimlachen.

257
00:25:33,520 --> 00:25:36,080
Hij was samen aan het ontwikkelen en experimenteren.

258
00:25:36,160 --> 00:25:39,520
Hij deed experimenten om iets mysterieuzers te ontwikkelen.

259
00:25:45,320 --> 00:25:49,560
Leonardo had een denkambitie

260
00:25:49,640 --> 00:25:53,480
dat zou hem op elk moment in elke gemeenschap hebben uitgekozen.

261
00:25:53,560 --> 00:25:57,840
Dus hij zag schilderen, wat natuurlijk zijn belangrijkste medium was,

262
00:25:57,920 --> 00:26:04,320
als de manier om een nieuw begrip te verkennen en uit te drukken,

263
00:26:04,400 --> 00:26:09,800
een nieuw onderzoek naar de wereld en naar Gods scheppingswetten.

264
00:26:09,880 --> 00:26:12,360
Ik denk dat dat de sleutel is.

265
00:26:13,000 --> 00:26:17,400
We weten op dit moment dus niet veel over zijn biografie.

266
00:26:17,480 --> 00:26:20,520
We weten dat hij waarschijnlijk homoseksueel was

267
00:26:20,600 --> 00:26:23,120
en dat er nog andere dingen waren

268
00:26:23,200 --> 00:26:28,000
dat zou hem een soort outsider-insider-status hebben gegeven.

269
00:26:28,080 --> 00:26:31,520
Hij werd zeker nooit afgeleid door gezinsplichten.

270
00:26:31,600 --> 00:26:35,840
Hij was daarom in sommige opzichten enigszins toegeeflijk.

271
00:26:35,920 --> 00:26:38,480
Hij was iemand die de tijd had

272
00:26:38,560 --> 00:26:41,400
en gaf zichzelf de ruimte

273
00:26:41,480 --> 00:26:45,520
om dit buitengewone onderzoek van de wereld te ondernemen.

274
00:26:46,680 --> 00:26:49,560
Leonardo, de man, is erg ongrijpbaar.

275
00:26:49,640 --> 00:26:54,840
De aantekeningen die we hebben over hoe Leonardo eruit zag en hoe hij zich gedroeg...

276
00:26:54,920 --> 00:26:57,800
Allereerst is er maar één gerenommeerde gelijkenis van hem:

277
00:26:57,880 --> 00:26:59,280
en dat is in Windsor.

278
00:26:59,360 --> 00:27:00,680
Het is een profieltekening.

279
00:27:00,760 --> 00:27:04,120
Zeer mooi, fijne gelaatstrekken, zeer mooi gekleed haar,

280
00:27:04,200 --> 00:27:06,560
wat overeenkomt met beschrijvingen.

281
00:27:07,280 --> 00:27:10,680
De getuigenis is er, en dat kunnen we opmaken uit zijn aantekeningen

282
00:27:10,760 --> 00:27:13,040
over wat hij kocht voor zijn entourage om te kopen,

283
00:27:13,120 --> 00:27:16,000
ze kleedden zich heel goed, heel stijlvol,

284
00:27:16,080 --> 00:27:20,920
en een deel van Leonardo's punt als schilder was dat de schilder een heer was.

285
00:27:21,040 --> 00:27:25,480
Hij was niet zoals een beeldhouwer die daar als een bakker onder het stof zat,

286
00:27:25,560 --> 00:27:27,080
zoals Leonardo het uitdrukte.

287
00:27:27,800 --> 00:27:32,360
Daarom wil hij deze zeer hoofse, zeer welgemanierde buitenkant cultiveren.

288
00:27:33,040 --> 00:27:35,040
Ik denk dat hij een enorme loyaliteit inspireerde

289
00:27:35,120 --> 00:27:39,080
met deze zeer hechte kring van intieme, jonge mannen

290
00:27:39,160 --> 00:27:41,160
die hij om zich heen hield,

291
00:27:41,240 --> 00:27:43,840
maar ik denk dat hij in andere opzichten erg ongrijpbaar is.

292
00:28:11,920 --> 00:28:13,600
Leonardo wordt algemeen begrepen

293
00:28:13,680 --> 00:28:16,520
als een van de grote polymaths van de Renaissance.

294
00:28:16,600 --> 00:28:21,160
Hij was ervaren en bedreven in schilderkunst, beeldhouwkunst, architectuur,

295
00:28:21,240 --> 00:28:24,400
techniek en ook vele takken van de wetenschappen,

296
00:28:24,480 --> 00:28:27,840
studie van plantkunde, anatomie, geologie enzovoort.

297
00:28:28,800 --> 00:28:32,160
Het is belangrijk om te begrijpen dat dit de werkdocumenten van Leonardo zijn;

298
00:28:32,240 --> 00:28:36,240
het zijn zijn tekeningen en aantekeningen voor zijn wetenschappelijke en artistieke projecten.

299
00:28:36,320 --> 00:28:39,760
Leonardo was ook een van de meest bekwame tekenaars van de Renaissance.

300
00:28:39,840 --> 00:28:42,840
zodat hij in staat was deze prachtige visie op de wereld om hem heen vast te leggen

301
00:28:42,920 --> 00:28:44,760
en om het op papier te krijgen.

302
00:28:45,560 --> 00:28:49,680
En het is door zijn tekeningen dat we inzicht krijgen in Leonardo de man;

303
00:28:49,760 --> 00:28:53,040
hoe zijn geest werkte, hoe hij zijn projecten samenvoegde.

304
00:28:53,120 --> 00:28:57,320
Het is een unieke manier om te begrijpen wat Leonardo in zijn dagelijkse werk deed.

305
00:28:58,480 --> 00:29:02,440
Hij heeft een verslag van een persoonlijkheid achtergelaten

306
00:29:02,520 --> 00:29:08,080
die op elk moment van de dag door zijn handen denkt.

307
00:29:08,160 --> 00:29:10,640
Hij ziet iets, hij schetst het.

308
00:29:10,720 --> 00:29:15,320
Hij wil iets onthouden, hij schrijft een lijst op dezelfde pagina,

309
00:29:15,400 --> 00:29:20,000
hij maakt aantekeningen voor zichzelf over welke andere dingen hij moet bestuderen

310
00:29:20,080 --> 00:29:22,520
maar ook wat te eten voor de lunch.

311
00:29:22,600 --> 00:29:28,280
Hij maakt dus geen onderscheid tussen zijn artistieke leven en zijn wetenschappelijke leven

312
00:29:28,360 --> 00:29:30,120
uit zijn persoonlijke leven.

313
00:29:30,200 --> 00:29:35,160
Hij leidt deze buitengewoon nieuwsgierige,

314
00:29:35,240 --> 00:29:38,160
op nieuwsgierigheid gericht bestaan.

315
00:30:35,360 --> 00:30:37,880
Leonardo was gefascineerd door paarden

316
00:30:38,000 --> 00:30:40,280
en paardenanatomie gedurende zijn hele carrière,

317
00:30:40,360 --> 00:30:44,600
en enkele van zijn eerste tekeningen van paarden zijn in verband hiermee gemaakt

318
00:30:44,680 --> 00:30:46,680
met De aanbidding van de wijzen,

319
00:30:46,760 --> 00:30:51,040
een opdracht van het klooster van San Donato a Scopeto,

320
00:30:51,120 --> 00:30:54,520
dat net buiten Florence ligt, op weg naar Pisa,

321
00:30:54,600 --> 00:30:59,720
en Leonardo maakt een groot aantal studies van paarden.

322
00:30:59,800 --> 00:31:03,560
Geen van deze figuren, en de paarden,

323
00:31:03,640 --> 00:31:08,480
precies zo verschijnen als op deze tekeningen in het schilderij.

324
00:31:08,560 --> 00:31:10,560
Er zijn vergelijkbare cijfers

325
00:31:10,640 --> 00:31:14,240
maar het zijn in die zin geen studies rechtstreeks voor het schilderij.

326
00:31:15,680 --> 00:31:20,280
Vooral als afbeeldingen van paarden zijn ze erg contrastrijk.

327
00:31:20,360 --> 00:31:24,120
Aan de ene kant heb je deze paarden aan het slenteren.

328
00:31:24,200 --> 00:31:27,760
Hij is duidelijk erg geïnteresseerd in de stand van de voeten

329
00:31:27,840 --> 00:31:30,200
om een gevoel van beweging te suggereren.

330
00:31:30,280 --> 00:31:32,040
De actie, als je wilt, de energie,

331
00:31:32,120 --> 00:31:35,240
gebeurt in de vorm van de renners bovenaan,

332
00:31:35,320 --> 00:31:36,920
die op trompetten blazen.

333
00:31:37,040 --> 00:31:39,880
Hij bedenkt welke kant ze op gaan.

334
00:31:40,000 --> 00:31:45,560
En deze andere tekening daarentegen barst van de energie.

335
00:31:45,640 --> 00:31:52,800
Het paard schiet naar voren en er zit een verbazingwekkende golvende mantel achter hem,

336
00:31:52,880 --> 00:31:56,640
Er is dus een energiepool tussen paard en ruiter.

337
00:31:57,360 --> 00:31:59,520
Wat ze wel gemeen hebben, denk ik,

338
00:31:59,600 --> 00:32:03,880
is dat hij de paarden deze verbazingwekkende monumentaliteit geeft.

339
00:32:05,520 --> 00:32:08,040
Vooral bij deze tekening

340
00:32:08,120 --> 00:32:11,680
er zijn verschillende paar hoeven terwijl hij de beweging probeert te suggereren

341
00:32:11,760 --> 00:32:16,000
en verkrijg de positie van het paard in die opfokstaat

342
00:32:16,080 --> 00:32:19,560
en opnieuw proberen deze golven te tekenen,

343
00:32:19,640 --> 00:32:21,320
dit transparante gordijn,

344
00:32:21,400 --> 00:32:24,800
gevangen in de wind en creëer dat gevoel van energie.

345
00:32:24,880 --> 00:32:27,560
Het is een soort kortademigheid en frisheid

346
00:32:27,640 --> 00:32:30,480
in de manier waarop hij met het medium omgaat, die buitengewoon is.

347
00:33:43,880 --> 00:33:46,720
"Leonardo da Vinci heeft zich ertoe verbonden een paneel te schilderen

348
00:33:46,800 --> 00:33:48,240
voor ons hoofdaltaarstuk,

349
00:33:48,320 --> 00:33:53,160
die hij verplicht binnen 24 of maximaal 30 maanden moet hebben voltooid.

350
00:33:53,760 --> 00:33:58,920
Hij moet voor zijn eigen kleuren en goud zorgen, en voor alle andere kosten die hij zou kunnen maken."

351
00:33:59,800 --> 00:34:06,040
Contract voor de Aanbidding der Koningen voor San Donato a Scopeto, juli 1481.

352
00:34:39,719 --> 00:34:42,920
Als we naar voltooide en onvoltooide schilderijen kijken,

353
00:34:43,040 --> 00:34:46,600
de eerste grote Leonardo moet de Aanbidding der Wijzen zijn.

354
00:34:47,320 --> 00:34:50,159
Het herwerkt dat onderwerp volledig

355
00:34:50,239 --> 00:34:54,280
en er iets urgents, hartstochtelijks en volkomen nieuw van maakt,

356
00:34:54,360 --> 00:34:57,200
wat betreft de teneur van de compositie,

357
00:34:57,280 --> 00:35:01,600
de turbulentie, de pure verstoring van de komst van Christus op aarde.

358
00:35:03,840 --> 00:35:07,400
De aanbidding der koningen door Leonardo da Vinci

359
00:35:07,480 --> 00:35:12,520
laat ons steeds meer verbazen naarmate we er langer naar kijken

360
00:35:12,600 --> 00:35:15,560
en vooral na de recente restauratie

361
00:35:15,640 --> 00:35:18,120
wat door ons hier bij de Opificio is gedaan

362
00:35:18,200 --> 00:35:21,400
we kunnen dit werk veel beter begrijpen

363
00:35:21,480 --> 00:35:23,520
zelfs in zijn onvoltooide staat.

364
00:35:25,320 --> 00:35:29,920
Hier verzamelt hij meer dan 70 figuren

365
00:35:30,040 --> 00:35:32,800
allemaal met de hand getekend.

366
00:35:32,880 --> 00:35:37,720
Er is duidelijk sprake van een impuls van Leonardo's kant

367
00:35:37,800 --> 00:35:41,800
proberen een compositie te creëren

368
00:35:41,880 --> 00:35:46,480
waarvan hij weet dat hij het waarschijnlijk niet kan voltooien.

369
00:35:46,560 --> 00:35:51,440
We weten niet hoeveel van deze geschetste figuren er zijn

370
00:35:51,520 --> 00:35:54,200
zou in het laatste werk zijn geweest

371
00:35:54,280 --> 00:36:00,480
maar er is duidelijk niet de ruimte voor hen allemaal.

372
00:36:12,400 --> 00:36:16,200
Het herstel van de Aanbidding der Koningen duurde vijf jaar.

373
00:36:20,720 --> 00:36:22,440
De grootste verrassing was dat

374
00:36:22,520 --> 00:36:26,320
onder al deze vernissen

375
00:36:26,400 --> 00:36:30,920
die zich de een na de ander op het oppervlak hadden afgezet

376
00:36:31,040 --> 00:36:34,280
er werd een niveau van transparantie hersteld

377
00:36:34,360 --> 00:36:37,040
dat onthulde de ruimte.

378
00:36:41,440 --> 00:36:44,160
Wat exclusief leek te zijn

379
00:36:44,240 --> 00:36:48,120
een schilderij geheel op één vlak

380
00:36:48,200 --> 00:36:50,200
dus een tweedimensionaal schilderij

381
00:36:50,280 --> 00:36:54,200
plotseling dit gevoel van echte ruimte terug.

382
00:36:56,880 --> 00:37:00,920
Leonardo kreeg de opdracht om de Aanbidding der Koningen te schilderen

383
00:37:01,040 --> 00:37:03,200
door de monniken van San Donato in Scopeto.

384
00:37:04,320 --> 00:37:09,800
Leonardo heeft slechts relatief korte tijd voor hen gewerkt.

385
00:37:09,880 --> 00:37:12,920
We hebben documenten die ons dat vertellen

386
00:37:13,040 --> 00:37:15,840
het duurde een paar maanden, hooguit een jaar.

387
00:37:15,920 --> 00:37:18,680
Het schilderij bleef onvoltooid

388
00:37:18,760 --> 00:37:24,280
omdat Leonardo op weg was naar Milaan en de stad Florence achterliet.

389
00:37:25,280 --> 00:37:32,000
In Milaan zou Leonardo een manier kunnen vinden om zich meer te vestigen

390
00:37:32,080 --> 00:37:35,480
misschien gemakkelijker dan in Florence

391
00:37:35,560 --> 00:37:37,840
waar meer concurrentie was.

392
00:37:53,120 --> 00:37:57,120
In de jaren 1480 besluit Leonardo Florence te verlaten.

393
00:37:57,800 --> 00:38:00,080
Hij gaat om een ​​breed scala aan redenen.

394
00:38:00,160 --> 00:38:03,720
Gedeeltelijk wordt hij gepusht, hij heeft een heleboel opdrachten nog niet afgemaakt

395
00:38:03,800 --> 00:38:05,480
en hij is mensen wat geld schuldig.

396
00:38:05,560 --> 00:38:12,120
Gedeeltelijk wordt hij aangetrokken omdat Milaan deze prachtig groeiende, levendige stad is

397
00:38:12,200 --> 00:38:16,200
geregeerd niet door een legitieme hertog van Milaan

398
00:38:16,280 --> 00:38:18,440
maar door de oom,

399
00:38:18,520 --> 00:38:24,120
Ludovico Maria Sforza, een man met enorm talent en ambitie.

400
00:38:25,440 --> 00:38:28,360
We hebben een overgebleven brief van Leonardo,

401
00:38:28,440 --> 00:38:31,280
een ontwerp, niet in zijn eigen hand,

402
00:38:31,360 --> 00:38:35,160
wat verklaart waarom de hertog hem zou moeten inhuren.

403
00:38:35,240 --> 00:38:39,840
Hij maakt gebruik van een buitengewoon scala aan kansen en talenten

404
00:38:39,920 --> 00:38:43,360
die hij deze nieuwe ambitieuze heerser kan bieden.

405
00:38:43,440 --> 00:38:46,640
Hij kan oorlogsmachines leveren, hij kan bruggen maken,

406
00:38:46,720 --> 00:38:49,880
hij kan alle soorten architectuur doen.

407
00:38:50,680 --> 00:38:54,040
Helemaal aan het einde van deze brief krijgen we een korte regel:

408
00:38:54,120 --> 00:38:57,920
er staat simpelweg: "Oh, en ik kan ook schilderen."

409
00:38:58,720 --> 00:39:00,400
De familie Sforza regeerde

410
00:39:00,480 --> 00:39:03,560
en het idee dat de relatie van een kunstenaar bestaat

411
00:39:03,640 --> 00:39:09,520
met een grote prins was emblematisch voor hun wederzijdse krachten,

412
00:39:09,600 --> 00:39:11,920
hun gezamenlijke creativiteit,

413
00:39:12,040 --> 00:39:16,200
iets was dat Leonardo bewegingsvrijheid zou geven,

414
00:39:16,280 --> 00:39:17,560
een vrijheid van meningsuiting,

415
00:39:17,640 --> 00:39:20,720
die hij in Florence nooit zou zijn tegengekomen.

416
00:40:12,160 --> 00:40:14,120
"De schilder die kennis heeft

417
00:40:14,200 --> 00:40:17,880
van de koorden, spieren en pezen

418
00:40:18,000 --> 00:40:24,280
zal bij het bewegen van een ledemaat goed weten welk koord de oorzaak is van zijn beweging

419
00:40:24,360 --> 00:40:29,840
en welke gezwollen spier de oorzaak is van de samentrekking van dit koord,

420
00:40:29,920 --> 00:40:34,560
en welk koord, getransformeerd in het dunste kraakbeen,

421
00:40:34,640 --> 00:40:38,480
omringt en bindt de genoemde spier.

422
00:40:39,240 --> 00:40:45,760
Op deze manier zal hij een gevarieerde en veelomvattende demonstrator worden

423
00:40:45,840 --> 00:40:51,040
van de verschillende spieren in overeenstemming met verschillende effecten in de figuur."

424
00:40:52,080 --> 00:40:53,440
Leonardo.

425
00:40:57,160 --> 00:40:59,800
Ik hou vooral van de Sint-Hiëronymus,

426
00:40:59,880 --> 00:41:03,480
deels omdat het een foto is over visie.

427
00:41:04,360 --> 00:41:08,360
De heilige Hiëronymus krijgt een visioen van het kruisbeeld,

428
00:41:08,440 --> 00:41:13,080
als gevolg van zijn zelfstraf met een steen,

429
00:41:13,160 --> 00:41:15,520
dus dit idee dat er een verband is

430
00:41:15,600 --> 00:41:21,600
tussen het lichamelijke en het geestelijke dat voor ons wordt uitgespeeld.

431
00:41:22,800 --> 00:41:26,320
Ik geloof dat de leeuw op de voorgrond staat

432
00:41:26,400 --> 00:41:31,200
Leone, Leonardo.

433
00:41:31,280 --> 00:41:36,120
Ik denk dat het feit dat de leeuw zozeer deel uitmaakt van de foto,

434
00:41:36,200 --> 00:41:39,000
normaal gesproken zit hij weggestopt als een soort attribuut

435
00:41:39,080 --> 00:41:41,480
dat helpt bij het identificeren van de heilige Hiëronymus,

436
00:41:41,560 --> 00:41:45,080
zegt iets over hoe Leonardo

437
00:41:45,160 --> 00:41:47,240
plaatst zichzelf in het werk

438
00:41:47,320 --> 00:41:51,720
en zichzelf plaatsen als waarnemer van de activiteit van de heilige

439
00:41:51,800 --> 00:41:53,520
en van de visie van de heilige.

440
00:41:54,840 --> 00:41:58,200
De schildertechniek van Leonardo is heel bijzonder

441
00:41:58,280 --> 00:42:01,160
en ik denk dat het belangrijkste is om je erover te realiseren

442
00:42:01,240 --> 00:42:03,760
is dat het hem manoeuvreerruimte gaf.

443
00:42:04,600 --> 00:42:07,480
Een deel daarvan heeft te maken met het gebruik van olieverf

444
00:42:07,560 --> 00:42:11,840
waardoor hij langzamer kan werken dan tempera zou hebben gedaan,

445
00:42:11,920 --> 00:42:14,640
het medium dat zijn meester Verrocchio gebruikte,

446
00:42:14,720 --> 00:42:19,880
maar een deel ervan heeft eenvoudigweg te maken met een soort planning en denken

447
00:42:20,000 --> 00:42:25,600
en dat overlappen is iets waar je naar op zoek gaat in een werk van Leonardo.

448
00:42:27,680 --> 00:42:32,680
Hij vertelt over het vermogen van een schilder om het beeld te vinden,

449
00:42:32,760 --> 00:42:37,200
het heldere beeld, van binnenuit bijna een soort warboel van ideeën.

450
00:42:37,280 --> 00:42:39,320
Hij zou dus op papier heel zorgvuldig kunnen plannen.

451
00:42:39,400 --> 00:42:43,520
Misschien tekent hij een cartoon, brengt hij die over naar een paneel,

452
00:42:43,600 --> 00:42:46,800
maar dat is nog maar het begin van het volgende creatieve proces.

453
00:42:46,880 --> 00:42:50,920
Hij vult de tekening zeker niet in met kleur.

454
00:42:51,040 --> 00:42:54,160
Hij blijft werken en herwerken.

455
00:42:55,520 --> 00:42:59,720
Dus men heeft zich onlangs gerealiseerd dat de onvoltooide St. Jerome

456
00:42:59,800 --> 00:43:05,480
bevat observaties van de anatomie die hij in de jaren rond 1490 maakte,

457
00:43:05,560 --> 00:43:10,040
maar toen kwam hij er in het eerste deel van de 16e eeuw op terug,

458
00:43:10,120 --> 00:43:14,440
toen hij zijn eerste reeks anatomische onderzoeken opnieuw bekeek

459
00:43:14,520 --> 00:43:17,080
en hij dacht weer aan de nek,

460
00:43:17,160 --> 00:43:20,920
het schouderbeen en al die gebieden op die foto.

461
00:43:21,600 --> 00:43:25,720
De schilderijen zelf zouden dus zijn denken weerspiegelen

462
00:43:25,800 --> 00:43:29,720
en zijn onderzoek terwijl ze zelf evolueerden.

463
00:43:35,080 --> 00:43:39,520
We hebben de neiging om het seculiere van het heilige te scheiden.

464
00:43:39,600 --> 00:43:45,280
Dit is een kloof die noch Leonardo, noch zijn beschermheren zouden hebben erkend.

465
00:43:45,360 --> 00:43:47,880
Het hof van Milaan waar Leonardo lid van werd

466
00:43:48,000 --> 00:43:53,080
was zeer, zeer geïnteresseerd in platonische filosofische concepten,

467
00:43:53,160 --> 00:44:00,240
het idee dat je het goddelijke kunt begrijpen via het geïdealiseerde.

468
00:44:00,320 --> 00:44:04,640
Dus in het nemen van het beste en het mooiste

469
00:44:04,720 --> 00:44:11,280
en ze vervolgens te idealiseren in één enkel beeld kom je dichter bij God,

470
00:44:11,360 --> 00:44:13,680
je komt dichter bij het goddelijke,

471
00:44:13,760 --> 00:44:17,520
je komt dichter bij de waarheid.

472
00:45:35,720 --> 00:45:38,560
Leonardo da Vinci schilderde De Maagd van de Rotsen

473
00:45:38,640 --> 00:45:40,640
ergens na 1483.

474
00:45:41,440 --> 00:45:46,040
Hij schilderde het voor de Broederschap van de Onbevlekte Ontvangenis

475
00:45:46,120 --> 00:45:50,440
voor een kapel in de kerk van San Francesco Grande in Milaan.

476
00:45:52,600 --> 00:45:57,360
Op deze foto toont Leonardo de Maagd Maria

477
00:45:57,440 --> 00:46:01,680
het nemen van St. Johannes de Doper onder haar bescherming

478
00:46:01,760 --> 00:46:05,200
terwijl hij knielt in aanbidding van het Kindje Jezus

479
00:46:05,280 --> 00:46:07,840
die onderaan de compositie gecentreerd is.

480
00:46:07,920 --> 00:46:11,760
Het Kindje Jezus staat onder de bescherming van een engel.

481
00:46:12,720 --> 00:46:15,720
Leonardo koos voor een achtergrond bestaande uit rotsen

482
00:46:15,800 --> 00:46:19,360
wat zeker een symbolische betekenis heeft.

483
00:46:20,160 --> 00:46:24,640
De rotsen vormen een soort grot, een toevluchtsoord

484
00:46:24,720 --> 00:46:27,040
doordrenkt van symboliek

485
00:46:27,120 --> 00:46:29,640
dat de zuiverheid probeert te onthullen

486
00:46:29,720 --> 00:46:31,720
en kuisheid van de Maagd Maria.

487
00:46:32,880 --> 00:46:36,800
Dit is echt een plek beschermd tegen de erfzonde

488
00:46:36,880 --> 00:46:40,720
wat daarom het idee van de onbevlekte ontvangenis weerspiegelt.

489
00:46:41,920 --> 00:46:43,160
In De Maagd van de Rotsen

490
00:46:43,240 --> 00:46:46,640
we kunnen de grote aandacht zien die Leonardo besteedt

491
00:46:46,720 --> 00:46:50,640
voor alles wat met de natuurlijke wereld te maken heeft.

492
00:46:50,720 --> 00:46:53,320
De rotsen, bloemen, planten

493
00:46:53,400 --> 00:46:56,080
die verspreid zijn over deze compositie.

494
00:46:56,800 --> 00:47:00,640
Het weerspiegelt dus gedeeltelijk de wereld van Leonardo

495
00:47:00,720 --> 00:47:04,520
maar deze precieze weergave van de natuur

496
00:47:04,600 --> 00:47:07,080
is eigenlijk een beeld van de incarnatie van God.

497
00:47:08,120 --> 00:47:09,760
Op dit schilderij is God mens geworden.

498
00:47:09,840 --> 00:47:13,280
Je ziet Jezus die op de aarde is geplaatst

499
00:47:13,360 --> 00:47:17,720
en Leonardo probeert dit mysterie van de incarnatie te vertegenwoordigen

500
00:47:17,800 --> 00:47:20,560
in de bredere zin van de natuur,

501
00:47:20,640 --> 00:47:25,120
een geschiedenis die begint met Gods schepping.

502
00:47:25,200 --> 00:47:32,000
Hij laat ons een mensheid zien die nieuw leven wordt ingeblazen en vernieuwd

503
00:47:32,080 --> 00:47:34,080
door de komst van Christus op aarde.

504
00:47:38,280 --> 00:47:41,440
Iets wat absoluut prachtig is in dit schilderij

505
00:47:41,520 --> 00:47:44,400
is het gebruik van licht en schaduw.

506
00:47:46,160 --> 00:47:49,320
De verlichting is echt heel donker

507
00:47:49,400 --> 00:47:51,800
omdat we geen natuurlijk zonlicht hebben

508
00:47:51,880 --> 00:47:55,880
dus de verlichting is heel delicaat, heel mysterieus

509
00:47:56,000 --> 00:47:59,480
die dit mysterie van de incarnatie tot leven brengt.

510
00:48:01,400 --> 00:48:04,480
Ook Leonardo besteedt veel aandacht

511
00:48:04,560 --> 00:48:09,520
aan de transformatie van kleur onder invloed van licht.

512
00:48:09,600 --> 00:48:12,360
De Maagd van de Rotsen is zonder twijfel

513
00:48:12,440 --> 00:48:14,720
het eerste meesterwerk van Leonardo

514
00:48:14,800 --> 00:48:16,360
waarin men kan bewonderen

515
00:48:16,440 --> 00:48:20,320
op de uiterst verfijnde, uiterst fijne manier

516
00:48:20,400 --> 00:48:23,040
waarin deze kleur wordt weergegeven

517
00:48:23,120 --> 00:48:26,080
vooral de rode en de schaduwen

518
00:48:26,160 --> 00:48:32,120
die het schilderij transformeren in een tonale visie.

519
00:48:32,200 --> 00:48:33,720
Dit valt niet te ontkennen.

520
00:49:54,160 --> 00:49:58,160
Madonna Litta is voor veel mensen het belangrijkste icoon van de Hermitage.

521
00:49:58,240 --> 00:50:01,120
Het is heel diepgaand, het is heel menselijk,

522
00:50:01,200 --> 00:50:06,400
er is een heel sterk gevoel van verdriet, met het mooie gezicht van de Madonna.

523
00:50:07,120 --> 00:50:08,680
Het heeft fantastische kleuren,

524
00:50:08,760 --> 00:50:12,120
het zijn de kleuren die ervoor zorgen dat mensen ernaar kijken.

525
00:50:13,000 --> 00:50:16,040
Het werkt heel goed samen met Madonna Benois

526
00:50:16,120 --> 00:50:18,640
omdat, weet je, eenvoudig maar toch werkt het.

527
00:50:20,920 --> 00:50:25,680
Dit is een jonge Leonardo en hier is het meisje zo blij,

528
00:50:25,760 --> 00:50:28,760
ze weet niet wat er met haar kind zal gebeuren.

529
00:50:28,840 --> 00:50:33,360
En daar heb je Leonardo van leeftijd, hij is geschilderd in Milaan,

530
00:50:33,440 --> 00:50:35,160
en hier heb je Madonna die het weet

531
00:50:35,240 --> 00:50:38,120
wat er met haar kind zal gebeuren en het is dus heel diepgaand.

532
00:50:39,560 --> 00:50:44,360
Er is zeker een idee dat misschien enkele leerlingen van Leonardo zijn

533
00:50:44,440 --> 00:50:46,080
nam deel aan het maken van dit schilderij;

534
00:50:46,160 --> 00:50:48,080
het is heel goed mogelijk.

535
00:50:50,480 --> 00:50:53,600
Kijk in Madonna Litta naar haar ogen,

536
00:50:54,160 --> 00:50:57,480
omdat haar ogen en haar figuur in het algemeen,

537
00:50:57,560 --> 00:51:01,680
dit is het best uitgesproken idee van Madonna.

538
00:51:12,640 --> 00:51:16,600
Leonardo's eerste post van Florence naar Milaan

539
00:51:16,680 --> 00:51:19,480
lijkt te zijn vanwege zijn muzikale vaardigheden,

540
00:51:19,560 --> 00:51:22,040
niet vanwege zijn artistieke of technische vaardigheden.

541
00:51:22,120 --> 00:51:25,920
Hij werd als een soort diplomatiek geschenk naar de hertog van Milaan gestuurd,

542
00:51:26,040 --> 00:51:29,240
die blijkbaar erg gesteld was op het geluid van de lira da braccio,

543
00:51:29,320 --> 00:51:33,320
Dit is een soort vioolinstrument dat bijzonder geschikt is om op te improviseren.

544
00:51:33,400 --> 00:51:37,400
En Leonardo gaf een fooi en speelde zogenaamd beter,

545
00:51:37,480 --> 00:51:39,880
volgens Vasari in zijn Lives of the Artists,

546
00:51:40,000 --> 00:51:41,840
dan alle Milanese muzikanten,

547
00:51:41,920 --> 00:51:44,640
wat voor hen intens irritant moet zijn geweest.

548
00:51:45,560 --> 00:51:48,760
Leonardo zegt over muziek dat het lijkt op schilderen

549
00:51:48,840 --> 00:51:53,800
omdat op dezelfde manier waarop de ledematen een evenredigheid tussen hen hebben,

550
00:51:53,880 --> 00:51:56,040
gezien in zijn Vitruviusman, bijvoorbeeld,

551
00:51:56,120 --> 00:52:00,400
de intervallen in de muziek hadden dezelfde relatie, gebaseerd op wiskunde.

552
00:52:00,480 --> 00:52:04,320
En dus, net zoals schilderen wetenschap zichtbaar maakt,

553
00:52:04,400 --> 00:52:06,680
wetenschap wordt hoorbaar gemaakt in muziek.

554
00:52:50,120 --> 00:52:55,320
"Muziek moet niet anders worden beschouwd dan als het zusje van de schilderkunst,

555
00:52:55,400 --> 00:52:58,640
aangezien zij afhankelijk is van het gehoor,

556
00:52:58,720 --> 00:53:01,480
tweede zintuig achter dat van het zien.

557
00:53:02,440 --> 00:53:07,440
Ze componeert een harmonie uit de conjunctie van haar proportionele delen,

558
00:53:07,520 --> 00:53:10,520
die hun effect ogenblikkelijk maken,

559
00:53:10,600 --> 00:53:16,600
beperkt zijn om op te komen en te sterven in een of meer harmonische intervallen.

560
00:53:17,760 --> 00:53:21,520
Mijn aanpak zal net zo zijn als die van de muzikant met noten."

561
00:53:22,800 --> 00:53:23,880
Leonardo.

562
00:53:28,400 --> 00:53:31,720
Leonardo is een zeer experimentele schilder

563
00:53:31,800 --> 00:53:35,800
maar hij is niet dom, hij gaat ook dit soort werk produceren

564
00:53:35,880 --> 00:53:40,520
dat zijn opdrachtgevers willen en waar zijn opdrachtgevers voor zullen betalen.

565
00:53:40,600 --> 00:53:45,680
Zo ontwikkelt hij een zeer karakteristieke eigen stijl

566
00:53:45,760 --> 00:53:48,760
die niet alleen zijn begrip weerspiegelt

567
00:53:48,840 --> 00:53:51,360
van hoe mensen kijken en zien

568
00:53:51,440 --> 00:53:55,160
maar ook van wat ze voor zich willen zien.

569
00:55:05,880 --> 00:55:09,880
We weten eigenlijk niet waarom dit schilderij is gemaakt.

570
00:55:10,000 --> 00:55:16,560
Hoogstwaarschijnlijk was het een opdracht van Leonardo's beschermheer

571
00:55:16,640 --> 00:55:21,000
Hertog Ludovico Sforza vraagt om een portret van zijn minnares.

572
00:55:21,920 --> 00:55:28,840
Op dit schilderij zien we een mooie vrouw

573
00:55:28,920 --> 00:55:33,040
die verliefd is en toegewijd is aan Ludovico Sforza.

574
00:55:33,120 --> 00:55:37,400
We weten dat ze een goed opgeleid persoon was

575
00:55:37,480 --> 00:55:39,360
die poëzie schreef

576
00:55:39,440 --> 00:55:42,440
terwijl ze tegelijkertijd werd geprezen

577
00:55:42,520 --> 00:55:47,000
en door andere kunstenaars als een muze beschouwd.

578
00:55:47,880 --> 00:55:53,760
Ik denk dat haar buitengewone eigenschappen en unieke kwaliteiten zijn

579
00:55:53,840 --> 00:55:59,480
leidde ertoe dat ze een uitzonderlijke positie verwierf aan het hof van Ludovico.

580
00:56:00,720 --> 00:56:05,840
Leonardo's schilderij is opmerkelijk

581
00:56:05,920 --> 00:56:10,720
in de manier waarop het handelt

582
00:56:10,800 --> 00:56:14,760
met een bewegend onderwerp.

583
00:56:14,840 --> 00:56:19,680
Cecilia Gallerani draait zich naar iemand toe

584
00:56:19,760 --> 00:56:23,440
wie zich buiten de lijst van het schilderij bevindt.

585
00:56:23,520 --> 00:56:28,680
We hebben te maken met een momentopname,

586
00:56:28,760 --> 00:56:33,400
een portret dat één specifiek moment laat zien.

587
00:56:34,600 --> 00:56:37,840
Het schilderij is bijzonder door zijn intimiteit.

588
00:56:37,920 --> 00:56:41,240
Het is uitzonderlijk dankzij de gebruikte techniek

589
00:56:41,320 --> 00:56:46,480
maar het heeft ook een enorme emotionele lading.

590
00:56:47,320 --> 00:56:49,320
Denkend aan de geschiedenis ervan

591
00:56:49,400 --> 00:56:55,440
maar ook over het verhaal van Cecilia Gallerani

592
00:56:55,520 --> 00:56:59,000
we kunnen pure schoonheid aanschouwen.

593
00:58:01,600 --> 00:58:06,440
"Als de dichter zegt dat hij mensen met liefde kan aansteken,

594
00:58:06,520 --> 00:58:10,840
wat het centrale doel is bij alle diersoorten,

595
00:58:10,920 --> 00:58:16,760
de schilder heeft de macht om hetzelfde te doen, en in nog grotere mate.

596
00:58:17,440 --> 00:58:23,240
Doordat hij de minnaar de ware gelijkenis van de geliefde kan tonen,

597
00:58:23,320 --> 00:58:26,320
waardoor hij hem vaak kuste en ermee sprak.

598
00:58:27,720 --> 00:58:28,880
Leonardo.

599
00:58:31,400 --> 00:58:33,840
La Belle Ferronniére is een schilderij

600
00:58:33,920 --> 00:58:40,080
waarover we relatief weinig historische details kennen.

601
00:58:40,920 --> 00:58:43,560
Toch is er genoeg bewijs

602
00:58:43,640 --> 00:58:46,400
om ons te helpen begrijpen waar en wanneer

603
00:58:46,480 --> 00:58:49,240
Leonardo schilderde dit mooie portret.

604
00:58:50,200 --> 00:58:52,520
De jonge vrouw op het schilderij

605
00:58:52,600 --> 00:58:55,440
is gekleed in kleding die het toppunt van de mode was

606
00:58:55,520 --> 00:59:00,160
in Milaan tegen het einde van de jaren 1480 en 1490.

607
00:59:01,000 --> 00:59:05,000
We kunnen er dus absoluut zeker van zijn

608
00:59:05,080 --> 00:59:07,760
dat Leonardo dit portret schilderde

609
00:59:07,840 --> 00:59:11,840
toen hij onder de bescherming van Ludovico Sforza leefde.

610
00:59:11,920 --> 00:59:16,240
Een van de meest aansprekende theorieën voor La Belle Ferronni?re

611
00:59:16,320 --> 00:59:19,320
is dat het mogelijk een portret is van Lucrezia Crivelli,

612
00:59:19,400 --> 00:59:22,760
Ludovico Sforza's laatste minnares.

613
00:59:25,000 --> 00:59:29,400
Haar blik lijkt in eerste instantie misschien naar ons te kijken

614
00:59:29,480 --> 00:59:34,120
maar het is niet op de kijker gericht, het ontgaat ons een beetje

615
00:59:34,200 --> 00:59:36,600
en wordt naar links gedraaid.

616
00:59:37,720 --> 00:59:41,240
Je krijgt dus de indruk van een lichaam in beweging.

617
00:59:41,320 --> 00:59:46,440
Uiteindelijk ontglipt deze uiterst verleidelijke vrouw ons.

618
00:59:46,520 --> 00:59:49,760
Ze kijkt ons niet aan en draait zich om.

619
00:59:52,600 --> 00:59:58,480
Er is veel gedacht en geschreven over deze blik die ons ontgaat.

620
00:59:58,560 --> 01:00:02,000
Misschien was dit iets dat Leonardo's beschermheer wilde.

621
01:00:02,080 --> 01:00:07,080
Misschien Ludovico Sforza, als het onderwerp een van zijn minnaressen is,

622
01:00:07,160 --> 01:00:12,840
wilde in dit schilderij laten zien dat haar blik alleen hem toebehoort

623
01:00:12,920 --> 01:00:15,760
en moet elke andere kijker ontwijken.

624
01:01:50,360 --> 01:01:52,760
Het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci

625
01:01:52,840 --> 01:01:59,080
is een geest in de refter van Santa Maria delle Grazie in Milaan.

626
01:02:00,160 --> 01:02:05,480
Het is een hint van hoe het er oorspronkelijk uit moet hebben gezien.

627
01:02:05,560 --> 01:02:09,880
Het is vandaag de dag moeilijk voor ons, gezien het aantal exemplaren dat er bestaat,

628
01:02:10,000 --> 01:02:12,360
gezien de invloed die het heeft gehad

629
01:02:12,440 --> 01:02:17,800
om echt te begrijpen hoe radicaal het in de periode zelf was.

630
01:02:18,600 --> 01:02:21,160
Het was radicaal in de manier waarop het werd geschilderd

631
01:02:21,240 --> 01:02:26,600
met behulp van zeer experimentele en helaas niet erg goede technieken

632
01:02:26,680 --> 01:02:28,680
in termen van zijn overleving op de lange termijn.

633
01:02:28,760 --> 01:02:34,360
Het was radicaal in termen van de manier waarop de apostelen en Christus met elkaar omgaan.

634
01:02:34,440 --> 01:02:37,520
Het was radicaal in de gelaatstrekken die werden afgebeeld,

635
01:02:37,600 --> 01:02:39,200
in de gebaren,

636
01:02:39,280 --> 01:02:45,040
in de verbazingwekkende interactiviteit van al die karakters.

637
01:02:45,120 --> 01:02:48,360
En nu kunnen we alleen maar een hint krijgen

638
01:02:48,440 --> 01:02:52,680
van hoe mooi het ooit moet zijn geweest.

639
01:03:24,920 --> 01:03:27,480
Dit is een academisch exemplaar

640
01:03:27,560 --> 01:03:30,400
gemaakt voor het nageslacht, maar ook

641
01:03:30,480 --> 01:03:34,160
misschien doordat een van Leonardo's leerlingen dichter bij de meester probeerde te komen.

642
01:03:35,240 --> 01:03:38,240
Maar kijk eens naar de samenstelling hiervan

643
01:03:38,320 --> 01:03:42,760
en kijkend naar waar Leonardo het origineel plaatste,

644
01:03:42,840 --> 01:03:46,440
het heeft iets te maken met het ambitieniveau,

645
01:03:46,520 --> 01:03:51,120
de illusie, het idee dat alle kunst een sprong in het diepe vereist.

646
01:03:51,200 --> 01:03:54,760
Maar deze, misschien anders dan alles wat eerder is gebeurd,

647
01:03:54,840 --> 01:03:58,880
zou hebben geleken voor de mensen die het als wonderbaarlijk zagen.

648
01:03:59,000 --> 01:04:01,200
Dit suggereerde echt een andere kamer,

649
01:04:01,280 --> 01:04:06,440
een andere ruimte, waarin herkenbare mensen zaten te eten.

650
01:04:06,520 --> 01:04:09,800
Het idee dat dat in een eetkamer zou gebeuren

651
01:04:09,880 --> 01:04:13,720
waar monniken naar op zouden kijken, heeft extra weerklank.

652
01:04:13,800 --> 01:04:20,320
En het heeft iets te maken met de som van Leonardo's verkenningen

653
01:04:20,400 --> 01:04:23,160
zowel in het menselijk gezicht, in de menselijke figuur,

654
01:04:23,240 --> 01:04:26,360
theologie, architectuur, optica.

655
01:04:26,440 --> 01:04:28,480
Het is zijn meesterwerk.

656
01:04:30,000 --> 01:04:33,560
Het is duidelijk dat dit een zwaar contractwerk is

657
01:04:33,640 --> 01:04:36,640
tussen Leonardo en Ludovico Sforza

658
01:04:36,720 --> 01:04:40,400
maar tegelijkertijd is het duidelijk dat Leonardo er een vergunning voor heeft

659
01:04:40,480 --> 01:04:44,360
of duwt de grenzen op van wat er is geproduceerd

660
01:04:44,440 --> 01:04:46,000
in afbeeldingen van het Laatste Avondmaal ervoor.

661
01:04:46,080 --> 01:04:49,880
Het begint dus met de conventionele theologie, het moment waarop Christus zegt:

662
01:04:50,000 --> 01:04:51,800
'Een van jullie zal mij verraden'

663
01:04:51,880 --> 01:04:53,440
maar zelfs als je naar het werk kijkt,

664
01:04:53,520 --> 01:04:58,680
je realiseert je dat het een reeks miniverhalen samenvoegt tot één beeld.

665
01:04:58,760 --> 01:05:02,240
Het heeft een soort onderliggend ritme dat het samenbindt.

666
01:05:02,320 --> 01:05:08,080
Het heeft deze centrale figuur en eigenlijk komt alles uit Hem voort.

667
01:05:08,160 --> 01:05:12,080
Je ziet dus dat Sint Jacob zijn armen uitsteekt.

668
01:05:12,160 --> 01:05:14,680
Je ziet Sint-Thomas naar boven wijzen alsof hij wil zeggen:

669
01:05:14,760 --> 01:05:16,560
"Is dit de wil van God?"

670
01:05:16,640 --> 01:05:20,680
En eigenlijk is Judas altijd interessant in het Laatste Avondmaal,

671
01:05:20,760 --> 01:05:23,480
en niet alleen in de manier waarop hij de zak met zilver draagt,

672
01:05:23,560 --> 01:05:25,400
het wordt het symbool van zijn verraad,

673
01:05:25,480 --> 01:05:31,720
maar de manier waarop Petrus zich voorover buigt om manisch in het oor van Sint Jan te fluisteren;

674
01:05:31,800 --> 01:05:35,360
hij duwt Judas weg, maar naar ons toe,

675
01:05:35,440 --> 01:05:38,320
dus hij is zowel van de scène als ervan gescheiden.

676
01:05:40,520 --> 01:05:45,440
Door publicatie en mechanische reproductie, fotografie,

677
01:05:46,400 --> 01:05:49,640
we hebben een veel groter gevoel voor kunstgeschiedenis

678
01:05:49,720 --> 01:05:51,920
en wat belangrijk is vanwege de voortplanting,

679
01:05:52,040 --> 01:05:56,040
maar we vergeten dat het eigenlijk alleen maar het meest openbare monument was

680
01:05:56,120 --> 01:05:57,800
die een brede aantrekkingskracht had.

681
01:05:57,880 --> 01:06:00,120
Er werd veel kunst geproduceerd voor privéruimtes

682
01:06:00,200 --> 01:06:03,040
kerken.

683
01:06:03,120 --> 01:06:07,120
Dit werk is gemaakt voor een private dining room van een klooster in Milaan

684
01:06:07,200 --> 01:06:10,600
en toch verspreidden zich tijdens zijn leven verhalen.

685
01:06:10,680 --> 01:06:14,360
Het werk werd een object van nieuwsgierigheid. Mensen wilden het zien.

686
01:06:15,360 --> 01:06:18,560
In de manier waarop we naar de Renaissance kijken,

687
01:06:18,640 --> 01:06:24,080
er bestaat geen twijfel over dat dit werk een belangrijk keerpunt is.

688
01:06:32,320 --> 01:06:36,320
We moeten er rekening mee houden dat Leonardo nog veel meer dingen deed.

689
01:06:36,400 --> 01:06:40,640
Eén van zijn rollen was als impresario, visuele zaken aan het hof,

690
01:06:40,720 --> 01:06:42,800
toneeldecors maken, enzovoort.

691
01:06:42,880 --> 01:06:46,760
De enige glimp hiervan die we in werkelijkheid hebben, is afkomstig van voltooide, overgebleven werken,

692
01:06:46,840 --> 01:06:49,160
is de Sala delle Asse.

693
01:06:49,240 --> 01:06:54,080
Dit is een grote hoekkamer in dit majestueuze Sforza-kasteel.

694
01:06:55,160 --> 01:06:58,480
Het is erg gehavend, het is ooit volledig overschilderd.

695
01:06:58,560 --> 01:07:00,400
Het zat er dus helemaal in.

696
01:07:00,480 --> 01:07:02,600
Het ondergaat nu meer restauratie

697
01:07:02,680 --> 01:07:05,800
en er zijn enkele stukjes die absoluut over Leonardo spreken.

698
01:07:05,880 --> 01:07:08,120
Hij bedacht een decoratieschema

699
01:07:08,200 --> 01:07:12,440
met bomen die uit een rotsachtige ondergrond omhoog komen,

700
01:07:12,520 --> 01:07:13,920
en je kunt de wortels zien.

701
01:07:14,040 --> 01:07:17,520
Er zijn tekeningen voor de wortels tussen deze horizontale rotsen.

702
01:07:17,600 --> 01:07:20,600
Ze stijgen op in de vorm van grote stammen,

703
01:07:20,680 --> 01:07:23,680
en dan vertakken deze zich door het plafond,

704
01:07:25,840 --> 01:07:30,120
De bijnaam van Ludovico Sforza was il Moro,

705
01:07:30,200 --> 01:07:33,080
dat is de moerbeiboom, of de zwarte man.

706
01:07:33,160 --> 01:07:36,720
Dit is dus emblematisch voor Ludovico il Moro.

707
01:07:37,440 --> 01:07:39,600
Er loopt een gouden ketting doorheen.

708
01:07:39,680 --> 01:07:42,880
Nogmaals, een geknoopte ketting, wat vrijwel zeker een referentie is

709
01:07:43,000 --> 01:07:46,400
aan de familie d'Este, zijn vrouw was Beatrice d'Este,

710
01:07:46,480 --> 01:07:51,600
en in het midden bevindt zich het dynastieke schild van Ludovico en Beatrice.

711
01:09:00,680 --> 01:09:03,000
‘Leonardo heeft zojuist een foto gemaakt

712
01:09:03,080 --> 01:09:07,080
hij doet dit voor ene Robertet, een favoriet van de koning van Frankrijk.

713
01:09:07,160 --> 01:09:11,880
Het is een Madonna die zit alsof ze op het punt staat garen te spinnen.

714
01:09:12,840 --> 01:09:16,279
Het kind heeft zijn voet op de mand met garens gezet

715
01:09:16,359 --> 01:09:18,640
en heeft de garenopwinder vastgegrepen

716
01:09:18,720 --> 01:09:23,160
en staart aandachtig naar de vier spaken die de vorm van een kruis hebben.

717
01:09:24,279 --> 01:09:28,600
Alsof hij naar het kruis verlangt, glimlacht hij en houdt het stevig vast,

718
01:09:28,680 --> 01:09:31,240
en wil het niet aan zijn moeder overgeven

719
01:09:31,319 --> 01:09:33,640
die het van hem af lijkt te willen nemen.

720
01:09:35,160 --> 01:09:37,680
Dit is zoveel als ik van Leonardo kon krijgen."

721
01:09:38,559 --> 01:09:39,760
Fra Pieto.

722
01:10:12,200 --> 01:10:17,040
Leonardo was er in 1499, toen de Fransen arriveerden

723
01:10:17,120 --> 01:10:18,520
en Florimond Robertet,

724
01:10:18,600 --> 01:10:21,760
die staatssecretaris was van drie opeenvolgende Franse koningen,

725
01:10:21,840 --> 01:10:25,559
behoorde tot de indringers en hij gaf opdracht tot een kleine Madonna

726
01:10:26,480 --> 01:10:29,840
en we hebben een ooggetuige, Fra Pietro da Novellara,

727
01:10:29,920 --> 01:10:34,080
het hoofd van de karmelieten in Mantua, schrijft een brief aan Isabella d'Este,

728
01:10:34,160 --> 01:10:36,240
die beschrijft wat Leonardo doet.

729
01:10:36,320 --> 01:10:41,040
Hij beschrijft een klein dramatisch beeld, en daar hadden we twee versies van.

730
01:10:41,840 --> 01:10:43,240
Je kunt zien wat er gebeurt,

731
01:10:43,320 --> 01:10:47,040
dat deze twee foto's op de ezels in het atelier staan

732
01:10:47,120 --> 01:10:50,840
en Leonardo ontwikkelt zich een beetje in de ene, hij ontwikkelt zich een beetje in de andere,

733
01:10:50,920 --> 01:10:54,920
en je kunt bijna stap voor stap zien hoe deze resultaten resulteren.

734
01:10:56,320 --> 01:10:58,720
Het blijken hele mooie plaatjes te zijn

735
01:10:58,800 --> 01:11:01,840
met ongetwijfeld enige studio-participatie.

736
01:11:01,920 --> 01:11:06,200
Maar het is een fascinerend inzicht om te zeggen dat hij dit voor Robertet doet.

737
01:11:06,280 --> 01:11:09,760
dus waarom doen we er niet nog een heel verkoopbare naast?

738
01:12:43,440 --> 01:12:47,080
Als er één ding is waar iedereen het over eens is

739
01:12:47,160 --> 01:12:51,400
het is dat de Mona Lisa echt het beroemdste schilderij ter wereld is.

740
01:12:52,440 --> 01:12:54,760
Niet alleen het beroemdste schilderij van Leonardo da Vinci

741
01:12:54,840 --> 01:12:57,559
maar van alle tijden, door welke kunstenaar dan ook.

742
01:12:59,559 --> 01:13:05,720
Dit schilderij is om verschillende redenen heel bijzonder.

743
01:13:05,800 --> 01:13:09,200
Leonardo zelf creëerde een mythe rond dit schilderij.

744
01:13:09,280 --> 01:13:12,240
Dan is het diefstal aan het begin van de 20e eeuw.

745
01:13:12,880 --> 01:13:15,400
Vervolgens wordt het opnieuw geïnterpreteerd door verschillende kunstenaars

746
01:13:15,480 --> 01:13:17,559
en het gebruik ervan in advertenties

747
01:13:17,640 --> 01:13:21,840
betekent dat het de belichaming van de schilderkunst is geworden,

748
01:13:21,920 --> 01:13:26,600
het beroemdste beeld van alle ooit geschilderde afbeeldingen.

749
01:13:27,600 --> 01:13:31,040
Er is veel discussie geweest over de identiteit van de oppas

750
01:13:31,120 --> 01:13:35,600
maar ik denk dat we het met enige zekerheid kunnen zeggen

751
01:13:35,680 --> 01:13:40,880
dat de Mona Lisa een Florentijnse vrouw voorstelt

752
01:13:41,000 --> 01:13:44,559
genaamd Lisa Gherardini del Giocondo.

753
01:13:45,680 --> 01:13:49,920
We weten dat ze in 1479 in Florence werd geboren

754
01:13:50,040 --> 01:13:53,520
hoewel de familie uit de omliggende gebieden van Florence kwam

755
01:13:53,600 --> 01:13:55,200
rond Sienna.

756
01:13:55,280 --> 01:13:59,320
We weten dat ze met een zekere Francesco del Giocondo trouwde

757
01:13:59,400 --> 01:14:03,080
die een zijdehandelaar was en wiens zaken het heel goed deden

758
01:14:03,160 --> 01:14:04,920
dus het was echt een fatsoenlijk huwelijk.

759
01:14:05,720 --> 01:14:09,840
We kunnen aannemen dat Leonardo een bijzondere band had met deze familie,

760
01:14:09,920 --> 01:14:11,920
misschien met deze vrouw

761
01:14:12,040 --> 01:14:15,440
en dat haar gezicht en haar persoonlijkheid

762
01:14:15,520 --> 01:14:21,840
was van voldoende belang om hem aan te moedigen

763
01:14:21,920 --> 01:14:27,080
om haar te schilderen en er een van zijn grootste meesterwerken van te maken.

764
01:14:29,680 --> 01:14:31,720
Het bijzondere aan de Mona Lisa

765
01:14:31,800 --> 01:14:34,559
is de subtiliteit van haar uitdrukking.

766
01:14:35,440 --> 01:14:37,520
Mensen hebben altijd gezegd dat ze lacht

767
01:14:37,600 --> 01:14:41,040
maar de glimlach is niet erg uitgesproken.

768
01:14:41,559 --> 01:14:45,680
Sommige mensen hebben een vleugje melancholie gezien

769
01:14:45,760 --> 01:14:48,440
of andere menselijke uitingen.

770
01:14:50,040 --> 01:14:54,840
Leonardo brengt deze subtiele glimlach tot leven

771
01:14:54,920 --> 01:15:00,440
dankzij zijn techniek, bekend als sfumato.

772
01:15:03,520 --> 01:15:05,640
Er zijn geen randen te zien.

773
01:15:05,720 --> 01:15:08,160
Er is een beginrand, of beter gezegd lijnen

774
01:15:08,240 --> 01:15:13,840
maar Leonardo vervaagt deze door verflagen in glazuren over elkaar heen te leggen.

775
01:15:13,920 --> 01:15:18,920
Dit zijn lagen extreem transparante olieverf

776
01:15:19,040 --> 01:15:23,240
en dit is wat dit gevoel van vibratie creëert,

777
01:15:23,320 --> 01:15:26,720
dit extreem levendige effect dat de glimlach heeft.

778
01:15:26,800 --> 01:15:29,520
En dit geeft subtiliteit

779
01:15:29,600 --> 01:15:34,160
en mysterie aan de uitdrukking.

780
01:15:35,880 --> 01:15:38,920
Ik heb het geluk gehad om de Mona Lisa buiten zijn frame te zien

781
01:15:39,040 --> 01:15:41,160
en in een licht dat doordrong

782
01:15:41,240 --> 01:15:44,200
zijn huidige, zeer bruine lak,

783
01:15:44,280 --> 01:15:49,480
om een kleurengamma te onthullen dat absoluut verbazingwekkend is.

784
01:15:49,559 --> 01:15:55,280
Het heeft niet alleen de ernst, de tijdloosheid,

785
01:15:55,360 --> 01:15:58,559
het eeuwige vrouwelijke waar mensen over praten,

786
01:15:58,640 --> 01:16:04,400
maar het heeft een soort directheid, een gevoel van een echte persoonlijkheid.

787
01:16:04,480 --> 01:16:07,320
De Mona Lisa is dus het ideaal van Leonardo

788
01:16:07,400 --> 01:16:12,240
en een echte Florentijnse vrouw die hij uitkoos om dat ideaal te vertegenwoordigen.

789
01:16:12,320 --> 01:16:15,880
Ik denk dat dat het deel is dat soms wordt weggelaten.

790
01:16:16,000 --> 01:16:19,920
Ze is zo emblematisch geworden, zo iconisch,

791
01:16:20,040 --> 01:16:23,080
dat we de mens niet meer zien.

792
01:16:24,480 --> 01:16:26,800
Kunstenaars werken op verschillende manieren

793
01:16:26,880 --> 01:16:30,880
en één ding dat men zonder twijfel over Leonardo kan zeggen

794
01:16:31,000 --> 01:16:35,480
is dat hij langzaam en buitengewoon bedachtzaam werkte,

795
01:16:35,559 --> 01:16:37,200
evenals onregelmatig.

796
01:16:37,280 --> 01:16:40,480
Dus al zijn foto's, denk ik,

797
01:16:40,559 --> 01:16:43,400
waren het resultaat van een enorme planning

798
01:16:43,480 --> 01:16:49,320
en daarna een proces van voortdurende creativiteit,

799
01:16:49,400 --> 01:16:52,240
tot een punt waarop het nooit echt duidelijk was

800
01:16:52,320 --> 01:16:55,559
wanneer een foto daadwerkelijk af was en wanneer niet.

801
01:16:56,360 --> 01:17:00,680
Wat er volgens mij in Mona Lisa is gebeurd, is dat het begint als een portret,

802
01:17:01,440 --> 01:17:04,280
en Leonardo geleidelijk, door de jaren heen,

803
01:17:04,360 --> 01:17:09,680
schonk alles in wat hij wist over het schilderij en de poëzie

804
01:17:09,760 --> 01:17:11,760
in dat ene beeld.

805
01:17:11,840 --> 01:17:14,840
Het wordt dus een heel opmerkelijke, ingewikkelde zaak.

806
01:17:14,920 --> 01:17:16,920
Je hebt de optica.

807
01:17:17,040 --> 01:17:20,240
Hij kijkt op dat moment naar de complexiteit van het menselijk oog,

808
01:17:20,320 --> 01:17:24,200
en hij zegt: "Het oog kent de rand van geen enkel lichaam."

809
01:17:24,280 --> 01:17:27,880
Deze extreme vervaging en onbepaaldheid is een wetenschappelijke zaak

810
01:17:28,000 --> 01:17:30,080
maar het is ook iets poëtisch.

811
01:17:30,160 --> 01:17:34,040
Het komt ook overeen met deze poëtische, geliefde dame

812
01:17:34,120 --> 01:17:36,400
die altijd buiten bereik is.

813
01:17:36,480 --> 01:17:38,760
Je kunt kijken naar de fysica van draperie.

814
01:17:38,840 --> 01:17:41,880
Hij is geïnteresseerd in de verschillende diktes van gordijnen

815
01:17:42,000 --> 01:17:44,440
comprimeren en krullen, enzovoort.

816
01:17:45,160 --> 01:17:48,920
Je hebt het bergachtige landschap, dat vol zit met geologie.

817
01:17:49,040 --> 01:17:51,080
Je hebt een hoog meer en een laag meer,

818
01:17:51,160 --> 01:17:55,080
en hij zegt op een gegeven moment "de Arnovallei was zo."

819
01:17:55,160 --> 01:17:59,720
Het bedrag dat hij erin steekt in termen van wetenschap is gewoon buitengewoon.

820
01:17:59,800 --> 01:18:02,920
het bedrag dat hij erin stopt in termen van poëzie en psychologie,

821
01:18:03,040 --> 01:18:04,320
het is gewoon buitengewoon.

822
01:18:04,400 --> 01:18:07,800
Het wordt dus wat ik een 'universeel beeld' noem.

823
01:18:07,880 --> 01:18:11,520
Alles wat hij op het gebied van schilderen kan, wordt daarin gestopt

824
01:18:11,600 --> 01:18:15,680
en ook al krijgen we er als toeschouwer maar een fractie van te zien,

825
01:18:15,760 --> 01:18:17,640
het is nog steeds heel opmerkelijk.

826
01:19:51,320 --> 01:19:53,720
Wat mij betreft het bijzondere aan de Salvator Mundi

827
01:19:53,800 --> 01:19:57,000
is dat het precies aantoont

828
01:19:57,080 --> 01:20:00,800
hoe Leonardo's observatie van natuurlijke fenomenen

829
01:20:00,880 --> 01:20:05,800
kan gebruikt worden ten dienste van de creatie van een visie op God.

830
01:20:07,160 --> 01:20:10,000
Als je bijvoorbeeld naar de handen kijkt,

831
01:20:10,080 --> 01:20:12,600
die een onmiddellijkheid en een aanwezigheid hebben,

832
01:20:12,680 --> 01:20:16,760
ze breken praktisch uit het schilderij in ons rijk,

833
01:20:16,840 --> 01:20:18,840
en hoe dat hiermee contrasteert

834
01:20:18,920 --> 01:20:22,080
bijna spectrale kwaliteit voor het gelaat van Christus.

835
01:20:23,640 --> 01:20:26,320
Ik denk dat wat Leonardo daar doet, laat zien dat:

836
01:20:26,400 --> 01:20:31,600
als een kunstenaar wiens talent, zoals hij geloofde, door God gegeven was,

837
01:20:31,680 --> 01:20:37,080
dat hij toegang heeft tot een visie op Christus die de norm te boven ging,

838
01:20:37,160 --> 01:20:40,000
wat op zichzelf bijna wonderbaarlijk was

839
01:20:40,080 --> 01:20:44,680
en hij brengt Christus naar het heden,

840
01:20:44,760 --> 01:20:46,840
in onze verbeelding,

841
01:20:46,920 --> 01:20:50,280
door de kracht van zijn verbeelding.

842
01:20:50,360 --> 01:20:55,480
Hij creëert een hele wereld rond die kristallen bol,

843
01:20:55,559 --> 01:21:01,360
en hij kiest ervoor om beide de wereld weer te geven zoals jij die ziet

844
01:21:01,440 --> 01:21:08,040
en vervolgens te bewerken en te vervormen om tot een grotere waarheid te komen.

845
01:21:08,120 --> 01:21:15,520
Voor mij gaat het bij Leonardo in ieder geval om het bereiken van de grotere waarheid.

846
01:21:24,800 --> 01:21:28,320
Het beeld zelf, het idee van het Salvator Mundi-onderwerp

847
01:21:28,400 --> 01:21:31,520
is eigenlijk nogal archaïsch, het is een oude.

848
01:21:31,600 --> 01:21:35,440
Dat is een frontale afbeelding van Christus die met één hand zegent,

849
01:21:35,520 --> 01:21:37,800
met een bol in de andere.

850
01:21:37,880 --> 01:21:42,120
Maar wat Leonardo doet, is iets nemen dat heel traditioneel is

851
01:21:42,200 --> 01:21:46,400
en creëert er iets veel breders en diepers mee.

852
01:21:46,480 --> 01:21:49,680
In de bol, iets nemen wat normaal...

853
01:21:49,760 --> 01:21:52,680
Laten we zeggen dat het begon als een representatie van de aarde

854
01:21:52,760 --> 01:21:56,040
en er dan niet zomaar een glazen bol van te maken

855
01:21:56,120 --> 01:22:00,480
maar in een kristallen bol en iets dat werkelijk het universum vertegenwoordigt

856
01:22:00,559 --> 01:22:03,000
in plaats van alleen de aarde.

857
01:22:03,080 --> 01:22:08,640
Op dezelfde manier is het beeld van Christus niet een afschrikwekkende figuur,

858
01:22:08,720 --> 01:22:13,840
het is er een van iemand met wie je op deze heel persoonlijke manier kunt omgaan,

859
01:22:13,920 --> 01:22:15,760
zelfs op emotioneel vlak.

860
01:22:15,840 --> 01:22:20,200
Dus ik denk dat wat hij hier heeft gedaan, dit nieuwe leven en een nieuwe betekenis heeft gegeven.

861
01:22:23,000 --> 01:22:25,000
Mijn eigen gevoel bij deze foto is dat

862
01:22:25,080 --> 01:22:26,920
het is over een lange periode geschilderd,

863
01:22:27,040 --> 01:22:29,559
zoals veel van Leonardo's foto's waren.

864
01:22:29,640 --> 01:22:32,440
Het kan dus heel goed zijn dat het als een commissie is begonnen

865
01:22:32,520 --> 01:22:36,080
maar het lijkt erop dat het een beeld is dat begon

866
01:22:36,160 --> 01:22:39,280
in de allereerste jaren van de 16e eeuw

867
01:22:39,360 --> 01:22:42,200
en die hij bij zich had toen hij stierf.

868
01:22:42,280 --> 01:22:45,480
Dus als er in het begin een specifieke beschermheer was

869
01:22:45,559 --> 01:22:47,160
uiteindelijk was er zeker niet één

870
01:22:47,240 --> 01:22:51,559
en ik denk dat Leonardo daardoor kon doen wat hij wilde.

871
01:22:54,360 --> 01:22:57,360
Eén aspect vind ik bijzonder interessant

872
01:22:57,440 --> 01:23:00,440
kijkt naar de foto met betrekking tot Het Laatste Avondmaal,

873
01:23:00,520 --> 01:23:02,160
omdat, natuurlijk, in Het Laatste Avondmaal,

874
01:23:02,240 --> 01:23:05,720
de figuur van Christus is niet erg goed bewaard gebleven.

875
01:23:05,800 --> 01:23:09,559
En al vroeg werd het in schriftelijke verslagen gezegd

876
01:23:09,640 --> 01:23:13,640
dat Leonardo zichzelf er niet toe kon brengen Christus te portretteren,

877
01:23:13,720 --> 01:23:16,240
dat het hem op de een of andere manier gewoon te boven ging.

878
01:23:16,320 --> 01:23:19,720
Ik denk dat we nu weten dat dit niet noodzakelijkerwijs het geval is,

879
01:23:19,800 --> 01:23:25,120
omdat hij hier dit meest uitdagende onderwerp heeft aangepakt

880
01:23:25,200 --> 01:23:29,200
en creëerde dit onuitwisbare beeld van Christus

881
01:23:29,280 --> 01:23:32,640
als een figuur die zowel goddelijk als menselijk is.

882
01:23:35,480 --> 01:23:40,320
Hoe je Leonardo definieert als je naar de foto kijkt, is moeilijk te definiëren.

883
01:23:40,400 --> 01:23:42,800
Eén aspect is zeker de kwaliteit van de foto

884
01:23:42,880 --> 01:23:47,720
en de absoluut fenomenale manier waarop optische effecten worden overgebracht,

885
01:23:47,800 --> 01:23:51,720
of het nu de schaduw op de vingernagel van de zegenende hand is

886
01:23:51,800 --> 01:23:57,840
of dat het de verandering in tonaliteiten over de huidtinten van Christus is.

887
01:23:57,920 --> 01:24:00,840
Maar verder denk ik dat het het effect is,

888
01:24:00,920 --> 01:24:05,000
het is deze emotionele directe verbinding die je hebt

889
01:24:05,080 --> 01:24:11,080
tussen de kijker en deze man die deze foto 500 jaar geleden schilderde.

890
01:24:11,160 --> 01:24:14,040
Dat is echt iets dat niet kan worden nagebootst.

891
01:26:05,600 --> 01:26:08,800
Lange tijd werd gedacht dat de monniken van de broederschap waren

892
01:26:08,880 --> 01:26:11,320
had het schilderij van De Maagd van de Rotsen afgewezen

893
01:26:11,400 --> 01:26:13,800
om iconografische redenen.

894
01:26:13,880 --> 01:26:16,720
Maar ze hebben het schilderij niet afgewezen,

895
01:26:16,800 --> 01:26:19,800
ze waren het er gewoon niet mee eens om Leonardo er meer voor te betalen.

896
01:26:21,000 --> 01:26:25,880
Niettemin paste hij het aan en verruilde het voor een andere koper.

897
01:26:26,000 --> 01:26:29,160
Dit schilderij ging over naar een andere kunstliefhebber,

898
01:26:29,240 --> 01:26:31,120
mogelijk de hertog van Milaan zelf.

899
01:26:31,200 --> 01:26:36,040
Maar uiteindelijk was Leonardo gebonden aan het contract van de Onbevlekte Ontvangenis.

900
01:26:36,120 --> 01:26:38,120
Dus schilderde hij een tweede schilderij,

901
01:26:38,200 --> 01:26:41,400
de versie die zich nu in de National Gallery, Londen bevindt.

902
01:26:42,680 --> 01:26:46,440
Een van de belangrijkste evoluties tussen dit werk en dat in het Louvre

903
01:26:46,520 --> 01:26:49,320
is het feit dat hij over de weg heeft nagedacht

904
01:26:49,400 --> 01:26:51,720
hij zou de ruimte kunnen verenigen

905
01:26:51,800 --> 01:26:54,440
en een overtuigender weergave van de grot maken,

906
01:26:54,520 --> 01:26:57,840
die naar boven gaat, naar de top van de compositie.

907
01:26:57,920 --> 01:27:01,720
Er is geen lucht boven, zoals in het Louvre-werk,

908
01:27:01,800 --> 01:27:05,840
en de manier waarop hij behoorlijk dramatisch gebruik kan maken van gevlekt licht

909
01:27:05,920 --> 01:27:08,160
op bepaalde manieren over de vormen heen vallen,

910
01:27:08,240 --> 01:27:12,440
zoals de manier waarop het de voorkant van de linkervoet van de Doper raakt

911
01:27:12,520 --> 01:27:16,280
of valt over de arm van de engel en je ziet de leegte erachter.

912
01:27:16,360 --> 01:27:20,040
Al deze dingen zijn, denk ik, gebaseerd en geworteld in observatie,

913
01:27:20,120 --> 01:27:21,920
en dan verdraaid, denk ik,

914
01:27:22,040 --> 01:27:24,880
om het soort expressieve kwaliteiten van het werk te versterken.

915
01:27:26,160 --> 01:27:29,680
De vooruitgang in dit werk heeft te maken met het soort leidende intelligentie

916
01:27:29,760 --> 01:27:32,360
over hoe het geheel in elkaar zit,

917
01:27:32,440 --> 01:27:35,200
hoe de rijke donkerbruine ondermodellering

918
01:27:35,280 --> 01:27:37,600
wat ten grondslag ligt aan het geheel, wordt op een bepaalde manier naar voren gebracht

919
01:27:37,680 --> 01:27:41,000
dat het gebruik maakt van selectieve kleur

920
01:27:41,080 --> 01:27:44,000
veel effectiever en geloofwaardiger.

921
01:27:44,080 --> 01:27:47,400
U heeft hier uiteraard belang bij het schenken van de Maagd

922
01:27:47,480 --> 01:27:50,680
de meest felgekleurde, de sterkst verzadigde tinten

923
01:27:50,760 --> 01:27:54,000
maar de engelen dragen soortgelijke kleuren in een lagere toonsoort.

924
01:27:54,080 --> 01:27:58,200
Al die kleuren, een beetje gecorrodeerd door schaduw

925
01:27:58,280 --> 01:28:00,680
is zeer, zeer zorgvuldig uitgewerkt.

926
01:28:01,480 --> 01:28:04,800
Ik kijk zeker naar de manier waarop de materialen worden gebruikt in de engel,

927
01:28:04,880 --> 01:28:07,720
waar het de concentratie van inspanning is

928
01:28:07,800 --> 01:28:09,559
om het gewenste effect te creëren

929
01:28:09,640 --> 01:28:14,120
als je dit soort bruinachtige, bijna grisaille ondermodellering hebt

930
01:28:14,200 --> 01:28:19,240
dat wordt echt uitgebuit en heel sterk achtergelaten in het kostuum van de engel.

931
01:28:19,320 --> 01:28:22,559
Dan is het een selectief gebied waar hij de hoogtepunten heeft opgebouwd,

932
01:28:22,640 --> 01:28:25,800
en waar hij de fijne details heeft neergezet, en waar die er niet zijn.

933
01:28:25,880 --> 01:28:29,160
Ik denk dat die keuzes de dingen zijn die echt spannend zijn

934
01:28:29,240 --> 01:28:32,080
en absoluut in de hand van Leonardo spreken.

935
01:28:33,000 --> 01:28:36,400
Hij dacht waarschijnlijk minder aan het publiek dan veel artiesten

936
01:28:36,480 --> 01:28:40,040
omdat ik denk dat hij geen "people-pleaser" leek te zijn

937
01:28:40,120 --> 01:28:42,800
als het gaat om het kijken naar de geschiedenis van zijn opdrachten.

938
01:28:42,880 --> 01:28:47,920
Je hebt het gevoel dat zijn belangen zijn eigen belangen waren

939
01:28:48,040 --> 01:28:50,880
en hoe hij die zou kunnen uiten.

940
01:28:51,000 --> 01:28:52,440
De schilderijen zelf

941
01:28:52,520 --> 01:28:55,680
zijn bijna een illustratie van zijn intellectuele inspanning

942
01:28:55,760 --> 01:28:57,040
in plaats van een eindproduct,

943
01:28:57,120 --> 01:28:59,680
en dus denk ik dat 'afmaken' iets anders voor hem betekende.

944
01:28:59,760 --> 01:29:01,600
Zo voelt het zeker.

945
01:29:01,680 --> 01:29:04,680
Ik denk niet dat het hetzelfde doelbewuste streven is

946
01:29:04,760 --> 01:29:08,320
van roem en reputatie die je misschien bij andere artiesten aantreft

947
01:29:08,400 --> 01:29:12,680
die zich meer bezighielden met succes in de conventionele zin.

948
01:29:13,720 --> 01:29:16,640
Ik denk dat dit duidelijk een devotioneel object was,

949
01:29:16,720 --> 01:29:20,160
maar ik denk dat het ook altijd begrepen zou zijn

950
01:29:20,240 --> 01:29:23,600
door de hoger opgeleide of meer verlichte kijkers

951
01:29:23,680 --> 01:29:27,160
aan het einde van de 15e eeuw als iets dat deze andere artistieke,

952
01:29:27,240 --> 01:29:29,760
ook een intrinsieke artistieke interesse.

953
01:29:31,920 --> 01:29:36,160
de impact ervan in religieuze, filosofische of psychologische termen.

954
01:29:36,240 --> 01:29:39,760
Ik denk dat er in sommige opzichten een essentiële waarheid bestaat die nog steeds overleeft

955
01:29:39,840 --> 01:29:43,240
en komt zelfs naar ons toe in een galerie in de 21e eeuw.

956
01:30:54,520 --> 01:30:58,040
Sint-Jan de Doper blijft een behoorlijk mysterieus schilderij

957
01:30:58,559 --> 01:31:01,320
maar we kunnen aannemen dat Leonardo

958
01:31:01,400 --> 01:31:04,920
werkte de samenstelling ervan uit tussen 1506 en 1508

959
01:31:05,040 --> 01:31:07,880
toen hij tussen Florence en Milaan woonde.

960
01:31:08,640 --> 01:31:12,840
Sint-Jan de Doper was erg populair in Florence,

961
01:31:12,920 --> 01:31:15,280
hij is inderdaad een van de beschermheiligen van de stad.

962
01:31:16,160 --> 01:31:19,480
Heeft hij dit schilderij geschilderd voor een Florentijnse kunstliefhebber?

963
01:31:19,559 --> 01:31:22,880
Of zou het kunnen zijn dat hij dit schilderij voor zichzelf heeft geschilderd?

964
01:31:23,000 --> 01:31:24,600
Als een daad van toewijding

965
01:31:24,680 --> 01:31:27,200
en ook als een daad van artistiek onderzoek?

966
01:31:27,280 --> 01:31:28,280
Het is mogelijk.

967
01:31:30,040 --> 01:31:31,920
Wat is er geweldig aan Johannes de Doper

968
01:31:32,040 --> 01:31:37,480
is dat het enorm veel onthult over Leonardo's onderzoek naar licht.

969
01:31:38,160 --> 01:31:42,680
Johannes de Doper is een buitengewoon economisch schilderij.

970
01:31:43,320 --> 01:31:45,320
Er is vrijwel geen kleur.

971
01:31:45,400 --> 01:31:48,760
Er zijn alleen overgangen van schaduw naar licht.

972
01:31:50,120 --> 01:31:53,920
En deze Johannes de Doper is misschien wel de mooiste illustratie

973
01:31:54,040 --> 01:31:57,440
van de eerste woorden van het evangelie volgens Johannes,

974
01:31:57,520 --> 01:31:59,800
namelijk woorden die uniek gecentreerd zijn

975
01:31:59,880 --> 01:32:03,920
over het verschijnen van licht in de duisternis.

976
01:32:05,040 --> 01:32:08,720
Het eerste licht dat de komst van Jezus Christus aankondigt

977
01:32:08,800 --> 01:32:11,240
maar een licht dat zal verdwijnen.

978
01:32:11,320 --> 01:32:14,720
En Leonardo laat ons dit hier zien.

979
01:32:15,800 --> 01:32:18,920
We worden geconfronteerd met een verschijning

980
01:32:19,040 --> 01:32:21,760
maar een verschijning die voorbestemd is om te verdwijnen.

981
01:32:21,840 --> 01:32:23,840
En dat is de dubbelzinnigheid van dit schilderij.

982
01:32:26,040 --> 01:32:28,400
Is dit een verschijning of een verdwijning?

983
01:32:28,480 --> 01:32:31,040
Leonardo laat ons beide zien.

984
01:32:32,120 --> 01:32:33,880
Dit is een van de mooiste

985
01:32:34,000 --> 01:32:37,360
en buitengewone werken vanuit een picturaal perspectief

986
01:32:37,440 --> 01:32:39,720
in termen van zijn economie

987
01:32:39,800 --> 01:32:42,840
en werkelijk als een artistieke creatie.

988
01:32:47,800 --> 01:32:54,120
Leonardo is van 1507 tot 1513 in Milaan en hij is schilder,

989
01:32:54,200 --> 01:32:56,440
een ingenieur, aan de Franse koning Lodewijk XII.

990
01:32:56,520 --> 01:33:00,160
Hij heeft dus zeer sterke banden met de Fransen.

991
01:33:00,240 --> 01:33:03,000
Vervolgens gaat hij onder doktersbescherming naar Rome.

992
01:33:03,080 --> 01:33:07,600
Leo X, Giovanni de' Medici, werd de zeer jonge paus

993
01:33:07,680 --> 01:33:12,680
en Leonardo's beschermheer was Giuliano, de broer van paus Leo.

994
01:33:14,440 --> 01:33:16,440
Je hebt zeker de jongere artiesten.

995
01:33:16,520 --> 01:33:18,520
Je hebt Michelangelo in Rome,

996
01:33:18,600 --> 01:33:21,800
hij had het Sixtijnse plafond klaar toen Leonardo arriveerde,

997
01:33:21,880 --> 01:33:25,360
en Raphael doet geweldige verhalen.

998
01:33:27,320 --> 01:33:33,559
Giuliano sterft, hij sterft vrij jong, en Leonardo blijft achter zonder beschermheer.

999
01:33:33,640 --> 01:33:35,480
Toen kreeg hij een heel goed aanbod.

1000
01:33:36,240 --> 01:33:40,440
Hij kreeg een enorm bedrag betaald door Frans I, de Franse koning,

1001
01:33:40,520 --> 01:33:43,880
eigenlijk had Francis een ster gekocht,

1002
01:33:44,000 --> 01:33:46,600
zoals een voetbalclub nu een steraanvaller zou kopen.

1003
01:33:46,680 --> 01:33:48,760
Je had je sterartiest gekocht.

1004
01:33:51,600 --> 01:33:53,440
Leonardo stak de Alpen over

1005
01:33:53,520 --> 01:33:56,360
en hij droeg drie meesterwerken

1006
01:33:56,440 --> 01:33:59,920
dat zijn de Mona Lisa, St. Anne en St. Johannes de Doper.

1007
01:34:01,000 --> 01:34:06,280
Het was een lange reis en zeker zijn laatste.

1008
01:34:07,120 --> 01:34:12,320
De koning gaf hem het gebruik van het kasteel

1009
01:34:12,400 --> 01:34:16,120
met een inkomen van duizend dollar, wat een fortuin was

1010
01:34:16,200 --> 01:34:22,000
en de vrijheid om aan koninklijke commissies te werken.

1011
01:34:23,920 --> 01:34:25,360
Er werd van hem verwacht dat hij dingen deed,

1012
01:34:25,440 --> 01:34:28,440
maar de druk in Florence was van hand tot mond,

1013
01:34:28,520 --> 01:34:30,760
je weet wel, van een schilderij maken en betaald krijgen.

1014
01:34:30,840 --> 01:34:32,200
Daar was hij niet zo geschikt voor.

1015
01:34:32,280 --> 01:34:37,280
Dus als sieraad van het grote renaissancehof van Frans I

1016
01:34:37,360 --> 01:34:38,680
paste heel goed bij hem.

1017
01:34:39,400 --> 01:34:41,120
Net als Henry VIII in Groot-Brittannië,

1018
01:34:41,200 --> 01:34:45,440
een deel van Francis' ambitie was om grote artiesten aan te trekken.

1019
01:34:45,520 --> 01:34:48,840
Ze zagen zichzelf als grote prinsen uit de Renaissance

1020
01:34:48,920 --> 01:34:51,880
zich verdiepen in het nieuwe leren in de beeldende kunst,

1021
01:34:52,000 --> 01:34:54,280
in de literatuur, in de muziek, enzovoort.

1022
01:34:54,360 --> 01:34:57,200
Franciscus is dus enorm belangrijk,

1023
01:34:57,280 --> 01:34:59,600
en ik denk dat hij een zeer genadige beschermheer van Leonardo is

1024
01:34:59,680 --> 01:35:02,400
in de laatste drie jaar van zijn leven.

1025
01:35:07,000 --> 01:35:10,800
"De koning, die hem vaak liefdevol had bezocht,

1026
01:35:10,880 --> 01:35:14,440
arriveerde op een dag, en uit eerbied,

1027
01:35:14,520 --> 01:35:18,240
Leonardo richtte zichzelf in bed op tot een zittende positie,

1028
01:35:18,320 --> 01:35:22,080
sprekend over zijn ziekte en de symptomen die hij vertoonde,

1029
01:35:22,160 --> 01:35:25,160
en vooral hoe hij God aanstoot had gegeven

1030
01:35:25,240 --> 01:35:26,680
en voor de mensen van de wereld

1031
01:35:26,760 --> 01:35:29,880
omdat hij niet aan zijn kunst heeft gewerkt zoals hij had moeten doen.

1032
01:35:31,400 --> 01:35:37,520
Leonardo stierf in de armen van de koning."

1033
01:35:38,880 --> 01:35:40,320
Giorgio Vasari.

1034
01:36:53,880 --> 01:36:56,600
Van Leonardo's laatste schilderijen

1035
01:36:56,680 --> 01:36:59,360
De Maagd en het Kind met Sint-Anna is ongetwijfeld het meest ambitieus.

1036
01:37:02,480 --> 01:37:05,280
St. Anne, de Maagd Maria en het Kindje Jezus.

1037
01:37:07,080 --> 01:37:10,800
En Leonardo bleef aan deze geschiedenisscène werken

1038
01:37:10,880 --> 01:37:12,400
tot aan het einde van zijn leven.

1039
01:37:15,160 --> 01:37:18,240
Dit schilderij is ook enorm belangrijk omdat

1040
01:37:18,320 --> 01:37:19,760
van Leonardo's laatste schilderijen

1041
01:37:19,840 --> 01:37:23,360
het is deze die extreem rijk is

1042
01:37:23,440 --> 01:37:25,280
en mondiale visie op de natuur.

1043
01:37:27,440 --> 01:37:31,280
Het schilderij bevat het mooiste landschap van Leonardo

1044
01:37:31,360 --> 01:37:34,360
omdat het een monumentale kwaliteit heeft die buitengewoon is,

1045
01:37:34,440 --> 01:37:37,080
nog imposanter dan het landschap in de Mona Lisa.

1046
01:37:38,200 --> 01:37:41,040
En de grond, bestaande uit lagen rotsen,

1047
01:37:41,120 --> 01:37:42,719
is absoluut buitengewoon.

1048
01:37:44,360 --> 01:37:45,760
Zonder twijfel

1049
01:37:45,840 --> 01:37:47,840
als je Leonardo da Vinci wilt studeren

1050
01:37:47,920 --> 01:37:50,160
als je naar zijn werk als geheel kijkt

1051
01:37:50,240 --> 01:37:52,240
De Maagd en het Kind met Sint-Anna moeten worden beschouwd

1052
01:37:52,320 --> 01:37:53,880
als culminatie van zijn onderzoek

1053
01:37:54,000 --> 01:37:55,680
en het werk dat het beste onthult

1054
01:37:55,760 --> 01:38:00,080
zijn wetenschappelijke, poëtische en artistieke onderzoeken.

1055
01:38:03,040 --> 01:38:05,240
Maar ik zou zeggen dat er nog een tweede aspect is

1056
01:38:05,320 --> 01:38:07,400
die ik bijzonder mooi vind in dit schilderij

1057
01:38:07,480 --> 01:38:09,280
en dat is het gezicht van de Maagd Maria.

1058
01:38:10,400 --> 01:38:14,000
Ook hier heeft Leonardo iets buitengewoons bereikt,

1059
01:38:14,080 --> 01:38:16,280
dit begrip van de menselijke expressie.

1060
01:38:17,880 --> 01:38:21,200
Leonardo stierf voordat hij kon stoppen

1061
01:38:21,280 --> 01:38:25,240
de laatste glazuurlagen op het gezicht van de Maagd Maria.

1062
01:38:25,320 --> 01:38:29,320
Het was het meest subtiele gezicht en de meest subtiele uitdrukking in het hele schilderij

1063
01:38:29,400 --> 01:38:34,240
en hij probeerde het moment van de bekering van de Maagd Maria uit te drukken.

1064
01:38:34,320 --> 01:38:37,040
Het moment waarop de moeder van Jezus

1065
01:38:37,120 --> 01:38:39,840
aanvaardt de dood van haar zoon.

1066
01:38:39,920 --> 01:38:41,040
Van moeder zijn,

1067
01:38:41,120 --> 01:38:43,520
iemand die deze dood wil voorkomen,

1068
01:38:43,600 --> 01:38:45,840
zij wordt in plaats daarvan de moeder van God.

1069
01:38:45,920 --> 01:38:49,559
Ze accepteert dit lot en zijn reis naar de dood.

1070
01:38:50,760 --> 01:38:53,600
En dus hebben we deze glimlach

1071
01:38:53,680 --> 01:38:56,680
die voortkomt uit een uitdrukking van verdriet

1072
01:38:56,760 --> 01:39:00,680
en het is alleen Leonardo, met zijn begrip van de mensheid,

1073
01:39:00,760 --> 01:39:02,600
van de menselijke expressie,

1074
01:39:02,680 --> 01:39:05,920
die daartoe in staat is, met deze poëzie, deze eenvoud

1075
01:39:06,040 --> 01:39:07,840
van het blootleggen van dergelijke gevoelens.

1076
01:39:09,800 --> 01:39:11,280
Het was ongelooflijk ontroerend

1077
01:39:11,360 --> 01:39:15,440
toen we het schilderij tussen 2010 en 2012 restaureerden

1078
01:39:15,520 --> 01:39:20,440
om Leonardo's laatste penseelstreken te ontdekken

1079
01:39:20,520 --> 01:39:25,639
op de Maagd Maria en op de jurk van Sint-Anna.

1080
01:39:26,719 --> 01:39:30,719
Dit was voor hem werkelijk zijn ultieme werk

1081
01:39:31,600 --> 01:39:34,040
en het schilderij waarvoor hij nooit is gestopt

1082
01:39:34,120 --> 01:39:38,480
het bedenken van aanvullende verfijningen en nieuwe ideeën

1083
01:39:38,559 --> 01:39:41,400
elk nog subliemer dan de vorige.